«Κριτική σκέψη»

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ;

  • Η νοημοσύνη και η λογική που διαθέτει ο άνθρωπος δεν είναι αρκετά για να αγωνιστεί στη ζωή, αν δεν καλλιεργήσει και την κριτική του σκέψη.
  • Κριτική σκέψη ονομάζεται η διανοητική ικανότητα του ανθρώπου, η λειτουργία της οποίας; του επιτρέπει να κρίνει κάθε πληροφορία που του προσφέρεται ως προς την αλήθεια, τη γνησιότητα και την ορθότητα ή το αντίθετο.
  • Ένας πραγματικά ελεύθερος άνθρωπος δεν μπορεί να δέχεται κάθε πληροφορία και να την αποδέχεται χωρίς μία λογική επεξεργασία και κριτική. Δεν υπάρχει στιγμή στη ζωή μας κατά την οποία δεν κρίνουμε πρόσωπα, ιδέες, αντικείμενα, καταστάσεις, γεγονότα. Κρίνουμε το παρελθόν και το παρόν και διερωτώμαστε για το μέλλον.
  • Ο άνθρωπος που δέχεται χωρίς κριτική σκέψη πληροφορίες, θεωρίες και καταστάσεις, γίνεται συνήθως θύμα και παγιδεύεται από αυτές στη ζωή του. Μόνον όποιος κρίνει και δέχεται με σχετική επιφύλαξη και κριτική διάθεση κάθε τι το νέο, κάθε ιδέα, πρόταση, άποψη, πληροφορία μπορεί να μείνει αδέσμευτος.

Τί είναι λοιπόν κριτική σκέψη;

  • «Η κριτική σκέψη, αντίθετα με την απλή σκέψη, συνεπάγεται ότι το άτομο έχει την ικανότητα και την βούληση να αποστασιοποιηθεί προς στιγμήν από τις προσωπικές του πεποιθήσεις, τις κοινωνιογνωστικές του προκαταλήψεις και τα συμφέροντά του…
  • Διακρίνεται από την τάση και την ικανότητα να εξετάζει τα πραγματικά και λογικά στοιχεία, τα οποία στηρίζουν και ερμηνεύουν έννοιες, πληροφορίες, σχέσεις, κρίσεις, συλλογισμούς, φαινόμενα, στάσεις και σκόπιμες πράξεις…
  • Αναζητά τις παραδοχές και τις συνεπαγωγές κάθε άποψης και τους δυνατούς τρόπους θεώρησης των πραγμάτων από διαφορετική σκοπιά».
  • Η κριτική σκέψη είναι εγγενής στον άνθρωπο, αλλά καταπνίγεται από πάθη, ανάγκες, συμφέροντα, εμπειρίες, προκαταλήψεις κ.ά.
  • Η νοητική λειτουργία του ανθρώπου τον βοηθάει να εξετάζει τα πάντα με εναλλακτικούς τρόπους σκέψης και να μη περιορίζεται στα φαινόμενα πληροφοριών αλλά να αναζητά τα βαθύτερα αίτια, τους στόχους και τους σκοπούς της προσφοράς των πληροφοριών.

2. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

  • Η κριτική σκέψη είναι χαρακτηριστικό όλων των ελεύθερα σκεπτόμενων. Και ενώ αυτή είναι τόσο σημαντική, σπάνια γίνεται σοβαρή προσπάθεια να την αποκτήσουν όλοι οι μαθητές μας.
  • Είναι αλήθεια ότι η ικανότητα της κριτικής σκέψης είναι και θέμα νοημοσύνης, αλλά και καλλιέργειας. Στο σχολείο γίνεται μια προγύμναση για την απόκτηση κριτικής σκέψης. Η κριτική σκέψη είναι χαρακτηριστικό όλων των ελεύθερα σκεπτόμενων, και το σχολείο, το οποίο είναι εργαστήρι που ετοιμάζει ελεύθερα σκεπτόμενους πολίτες, έχει χρέος να καλλιεργήσει και την κριτική ικανότητα των μαθητών. Δυστυχώς, το εκπαιδευτικό μας σύστημα. δεν δίνει σ’ αυτή τόση βαρύτητα, ώστε να την αποκτήσουν όλοι οι μαθητές μας.
  • Η κριτική σκέψη διακρίνει την αλήθεια από την αληθοφάνεια. Ο κριτικά σκεπτόμενος θέτει ερωτήματα για τα οποία απαιτεί λογικές απαντήσεις. Αναζητεί τα πιθανά ενδεχόμενα, ερευνά, συγκρίνει, διακρίνει, προκρίνει, επιλέγει και τελικά εξάγει τα συμπεράσματά του. Τελικός σκοπός είναι η εύρεση της αλήθειας, της γνησιότητας.
  • Απαιτεί για καθετί μια λογική τεκμηρίωση, η οποία είναι σε θέση να απαντά σε μια σειρά ερωτήσεων με σαφήνεια και ακρίβεια, χωρίς κενά, διφορούμενα και υπονοούμενα. Η κριτική σκέψη και ικανότητα είναι το κλειδί και η προϋπόθεση για την εξέλιξη σε όλους τους τομείς της ζωής. Επιστήμη, Τέχνη, Τεχνική, Λογοτεχνία, καθημερινή πρακτική δεν μπορούν να προαχθούν χωρίς την κριτική ικανότητα και σκέψη.
  • Ο άνθρωπος που έχει κριτική σκέψη, κάνει ένα βήμα πιο πέρα απ’ ό,τι έχει, βλέπει, ακούει, του προτείνουν. Δεν σταματά στα φαινόμενα και στα γνωστά. Η ίδια η ζωή απαιτεί την κριτική σκέψη και την αναζήτηση διαφόρων εκδοχών στις αποφάσεις που παίρνουμε και στις επιλογές που κάνουμε. Χωρίς να το γνωρίζουμε και χωρίς να το συνειδητοποιούμε κάθε στιγμή αποφασίζουμε για κάτι. Αποφασίζουμε αν θα κάνουμε αυτό ή εκείνο, ποιο θα προτιμήσουμε και τι θα παραλείψουμε. Συγκρίνουμε αγαθά, τιμές, ποιότητες, ιδέες, πρόσωπα, κρίνουμε και συγκρίνουμε τα πάντα.
  • Μόνον με την κριτική ικανότητα μπορούμε να προάγουμε τη γνώση και την έρευνα και γενικά τον πολιτισμό. Καθημερινά μαθαίνομε για τον πολιτισμό και τον τρόπο ζωής φυλών και λαών και μας εντυπωσιάζει η διαφορετική αντιμετώπιση της ζωής. Όμως, η πολιτιστική κατάσταση και νοοτροπία των διαφόρων λαών μας υποχρεώνει να λαβαίνουμε υπόψη μας τις ιδιαιτερότητες ως προς τον τρόπο σκέψης και δράσης.
  • Οι πρώτες εμπειρίες και πληροφορίες που αποκτά ο άνθρωπος βασικά από την οικογένεια λειτουργούν ως διηθητικός μηχανισμός για την αποδοχή ή απόρριψη πολλών πληροφοριών. Με την είσοδο στην εφηβική ηλικία αρχίζει να ελέγχει ο ίδιος τις πληροφορίες ανάλογα με τον κύκλο των φίλων και συνομηλίκων του και τον βαθμό επίδρασης που ασκούν επάνω του τα πρόσωπα που τον περιβάλλουν. Η αγωγή που δέχεται από την οικογένεια, η επιρροή που ασκούν επάνω του οι συνομήλικοι και προπαντός οι σχολικές βαθμίδες τις οποίες περνά, είναι καθοριστικές δυνάμεις όχι μόνον γνώσης αλλά και διαμόρφωσης κριτικής σκέψης.
  • Βασικό στοιχείο για τη διαμόρφωση της κριτικής σκέψης είναι ο λόγος, η λογική. Ενώ τα έμβια όντα της γης περιορίζονται και οδηγούνται στα πλαίσια που καθορίζονται από τα ένστικτα, ο άνθρωπος έχει τη λογική. Τα πάντα περνούν από τον έλεγχο αυτής της λογικής, αν βέβαια δεν υπάρχουν εμπόδια για τη φυσιολογική λειτουργία της.
  • Μέσα στην ιστορία της ανθρώπινης διανόησης διακρίνουμε τους πρωτοπόρους, τα μεγάλα πνεύματα, τους μεγάλους διανοητές, οι οποίοι ξεφεύγουν από την πεπατημένη οδό και πορεύονται σε νέες περιοχές, ανοίγοντας νέα μονοπάτια για τους κοινούς θνητούς. Η κριτική θεώρηση των πραγμάτων, των γεγονότων και των προσώπων είναι η βάση της επιστημονικής γνώσης. Χωρίς την κριτική σκέψη δεν μπορεί να πετύχει κανείς κάτι σημαντικό αλλά ούτε στην καθημερινή του ζωή να είναι αποτελεσματικός.
  • Ιδιαίτερα αναγκαία είναι η κριτική σκέψη στους Νέους, που μπαίνουν στη ζωή γεμάτοι διάθεση για γνώση, δημιουργία, πρόοδο, μεγαλεπήβολα όνειρα. Γι’ αυτό είναι ανάγκη να μάθουν ότι η ευπιστία οδηγεί στην πλάνη.
  • Η παρουσία του ατόμου μέσα στην ομάδα παίζει αποφασιστικό ρόλο για τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του αρχικά στην οικογένεια ύστερα στις ομάδες συνομηλίκων και στη σχολική τάξη και αργότερα στην κοινωνική ζωή, κάτι που είναι πολύ σημαντικό για την ψυχική του υγεία και τη συμμετοχή του σε ομαδική-συλλογική ζωή.
  • Η οικογένεια και το σχολείο δεν επιμένουν για τη διαμόρφωση κριτικής σκέψης, επειδή σήμερα η άνοδος στις κλίμακες του σχολείου και μέσω αυτής η επαγγελματική άνοδος, εξαρτάται από το ποσό της απομνημονευθείσης ύλης, η οποία θα ζητηθεί από τα εξεταστικά κέντρα και σπανιότερα από την κριτική του ικανότητα.
  • Τα τελευταία 25-30 χρόνια δίνεται μεγάλη σημασία η ψυχοθεραπεία μέσα στην ομάδα, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη αντικειμενικής τοποθέτησης του ατόμου μέσα στις διάφορες ομάδες, στοιχείο που το βοηθάει να απαλλαγεί από λανθασμένη αυτοεκτιμήση.
  • Είναι ανάγκη να υπογραμμισθεί στο σημείο αυτό ότι ο μαθητής μπορεί και αργότερα να αποκτήσει γνώσεις, όμως από τώρα είναι ανάγκη να οπλιστεί με κριτική ικανότητα, για την καλύτερη αντιμετώπιση της καθημερινής ζωής και να αποφύγει τις παγίδες που του στήνουν (ναρκωτικά, ύποπτες ομάδες) και προπαντός να μη χάσει την ελευθερία και την αξιοπρέπειά του.
  • Πάντοτε ήταν αναγκαία η κριτική σκέψη. Σήμερα όμως καθίσταται περισσότερο απαραίτητη αφού κάθε στιγμή βομβαρδιζόμαστε από μια πληθώρα πληροφοριών, έντυπων και ηλεκτρονικών, οπτικών και ακουστικών όπως βιβλία, περιοδικά, διαφημιστικό υλικό, γιγαντιαίες έντυπες και φωτεινές διαφημίσεις, προπαγανδιστικές προτάσεις, για συμμετοχή σε Συνέδρια, Σεμινάρια με προφανείς και αδιαφανείς σκοπούς και στόχους. Κάθε μέρα μας πλησιάζουν έμποροι ιδεών και υλικών, πλασιέ κάθε ειδικότητας, «σωτήρες» και καλοθελητές ποικίλων προθέσεων, ομιλητές διαφόρων βημάτων και πάνελ, μας προτείνουν «προσφορές» δήθεν μοναδικές, ευκαιρίες δελεαστικές και ανεπανάληπτες, προτάσεις για συμμετοχή σε άπειρες εκδηλώσεις, γιορτές για «βραβεύσεις», ημέρες αφιερωμένες για πραγματικούς ή πλασματικούς σκοπούς, προσκλήσεις σε συνεστιάσεις θεμιτές αλλά όχι πάντοτε, ένδειξη ενδιαφέροντος για μας ειλικρινούς αλλά καμιά φορά u956 με το αζημίωτο κ.ά.
  • Ποιος μπορεί να είναι σίγουρος για τους σκοπούς και τις προθέσεις όλων αυτών; Κανείς! Ανάγκη, λοιπόν η αντιμετώπισή τους να γίνεται με κριτικό πνεύμα, καλή διάθεση, όμως ποτέ με αφέλεια, με απόλυτη εμπιστοσύνη, άκριτα, αφού η εντιμότητα και η αγνή πρόθεση δεν είναι χαρακτηριστικό όλων των ανθρώπων, ενώ η υστεροβουλία και η σκοπιμότητα, το άμεσο ή έμμεσο συμφέρον μπορεί να κρύβονται πίσω από τα ωραία λόγια και τις δελεαστικές προτάσεις και τις δήθεν προσφορές.
  • Αναμφίβολα η υπέρμετρη καχυποψία και η άρνηση δεν χαρακτηρίζουν έναν κοινωνικό, προοδευτικό, έναν με «ανοιχτό μυαλό» άνθρωπο, όμως ο έλεγχος και η πιθανή ύπαρξη άλλων εκδοχών και σκοπών, η εξέταση και άλλων παρασιωπώμενων σκοπών είναι επιβεβλημένη.
  • Άλλωστε πώς ερμηνεύεται η καθημερινή παγίδευση τόσων ανθρώπων για εύκολο πλουτισμό, γρήγορη εύρεση θεραπείας ή εργασίας, για συμμετοχή σε «πυραμίδες» που θα κάνουν πλούσιους τόσο πολλούς, σε τόσο μικρό χρόνο, για γρήγορα δάνεια-«ευκαιρίες» που αφήνουν τόσους αφελείς στο δρόμο, για «οπαδούς» που έμπλεξαν και νιώθουν εγκλωβισμένοι και αδύναμοι να απελευθερωθούν, για χρηματιστήρια «φούσκες», για «τυχερούς» τηλεφωνικά, για συμμετοχή σε εταιρείες που θα επενδύσουν και θα κάνουν πλούσιους όσους πληρώσουν τώρα σε πρόσωπα χωρίς καμιά φερεγγυότητα κ.ά., κ.ά.;
  • Ο κριτικά σκεπτόμενος άνθρωπος δεν είναι «άθυρμα» στα χέρια καμιάς πλάνης ή ψευδαίσθησης ότι μπορεί να γίνει πλούσιος εν μια νυκτί. Εργάζεται με γνώμονα τις ηθικές αξίες, τις οποίες έχει ως ύψιστα κριτήρια στην καθημερινή πρακτική, όπως είναι η εντιμότητα, η αλήθεια και η αγάπη στον άνθρωπο όπου γης.

3. Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

  • Η κριτική σκέψη και γενικά η πνευματική δραστηριότητα σχετίζονται σημαντικά με την βιολογική-ψυχολογική και κοινωνική ωριμότητα και τη νοημοσύνη του ατόμου. Σίγουρα πολλοί άνθρωποι έχουν την ξεχωριστή ικανότητα να είναι κριτικοί στη σκέψη τους, όμως το σχολείο είναι αυτό u960 που θα οξύνει την ικανότητα αυτή.
  • Αλλά και αυτοί που έχουν το φυσικό χάρισμα της κριτικής σκέψης γιατί να μη το καλλιεργήσουν; Παρατηρούμε πολλές φορές άλλοτε να υποτιμάται και άλλοτε να υπερεκτιμάται το έργο του σχολείου γενικά. Μερικοί προσγράφουν στα σχολεία μια «παντοδυναμία» σε σχέση με την αγωγή και περιμένουν από αυτό να καλύψει ό,τι παραλείπουν ή διαστρέφουν άλλοι όπως λ.χ. οι γονείς, νομοθέτες, Εκκλησία, Πολιτεία. Είναι αλήθεια ότι ορισμένοι έχουν υπερβολικά μεγάλες απαιτήσεις και προσδοκίες από το σχολείο, ενώ οι περισσότεροι έχουν λογικές και ρεαλιστικές προσδοκίες.
  • Ο χώρος του σχολείου, όπου διδάσκεται ποικιλία αντικειμένων, μπορεί να καταρρίψει λανθασμένες θέσεις–απόψεις των παιδιών-μαθητών. Όλα ή σχεδόν όλα τα αντικείμενα που διδάσκονται οι μαθητές στο σχολείο βασίζονται στη λογική-κριτική σκέψη. Το γεγονός αυτό είναι αποφασιστικής σημασίας, αρκεί οι ίδιοι οι διδάσκοντες να είναι ελεύθεροι από προκαταλήψεις και ανορθολογικές δεσμεύσεις .
  • Πολλοί γονείς αγνοούν ότι η εκπαίδευση και αγωγή είναι κάτι πολύ περισσότερο από την συσσώρευση γνώσεων. Η καθημερινή πρακτική δείχνει ότι ο εκπαιδευόμενος είναι ανάγκη να ασκηθεί και στην ικανότητα κριτικής σκέψης με απώτερο σκοπό, βάση των πληροφοριών που απέκτησε και τις μεθόδους αναζήτησης νέας γνώσης, να είναι σε θέση ο ίδιος αργότερα να συμβάλλει με τον δικό του τρόπο στη δημιουργία του πολιτισμού του καιρού του.
  • Με τον τρόπο αυτό να μη μείνει απλός καταναλωτής πολιτιστικών αγαθών αλλά να γίνει και ο ίδιος παραγωγός για την προαγωγή του πολιτισμού. Στην εποχή μας ιδιαίτερα η αγωγή οφείλει να καλλιεργήσει την κριτική σκέψη, αφού καμιά γνώση δεν είναι επαρκής και η συνεχής ενημέρωση είναι κανόνας επιβίωσης, προόδου αλλά και τρόπος αντίστασης στη μαζοποίηση και την παραπληροφόρηση.
  • Ο άνθρωπος είναι «ζώον σκεπτόμενον», όμως αυτό δεν είναι αρκετό. «Με την αγωγή οδηγείται στην κριτική σκέψη, αφού η ικανότητα της σκέψης είναι κάτι φυσικό. Η ικανότητα αυτή βοηθάει τον άνθρωπο να ενεργεί με στόχο το μέλλον και πράγματα που απουσιάζουν». Το σχολείο μιας ελεύθερης και δημοκρατικής κοινωνίας, στο οποίο ο μαθητής ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση των γονιών και τις μεταξύ τους σχέσεις , έχει χρέος να προάγει και στον τομέα αυτόν τις φυσικές ικανότητες των μαθητών.
  • Η άσκηση των μαθητών στην κριτική σκέψη δεν είναι ανάγκη να ενταχθεί στα πλαίσια ενός συγκεκριμένου μαθήματος μόνον, αλλά να διαποτίζει ολόκληρο το πρόγραμμα. Σύμφωνα με το αναλυτικό πρόγραμμα του Δημοτικού Σχολείου (Π.Δ.583/1982 –ΦΕΚ 107 Α) η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης είναι μέσα στους σκοπούς του σχολείου. «…Η κριτική σκέψη αναπτύσσεται, όταν η απόκτηση της γνώσης πραγματώνεται μέσα από (α) τον σχηματισμό εννοιών και γενικεύσεων, (β) την κατανόηση των δομών της οργανωμένης γνώσης, (γ) την απόκτηση βασικών δεξιοτήτων που τελειοποιούν την διαδικαστική γνώση και (δ) την ανάπτυξη στρατηγικών επίλυσης γνωστικών και ηθικοκοινωνικών προβλημάτων».
  • Τα μαθηματικά είναι το μάθημα το οποίο κυρίως συμβάλλει στη διαμόρφωση κριτικού πνεύματος. Όμως και τα άλλα μαθήματα, όταν ο δάσκαλος ή ο καθηγητής ενδιαφέρεται πραγματικά για το μαθητή, προσφέρονται για τη δημιουργία κριτικής σκέψης. Η Γεωγραφία λ.χ. που μας δίνει πληροφορίες για ένα σημείο του πλανήτη, όπως οι συντεταγμένες, το κλίμα η σύσταση του εδάφους κ.ά., μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του πολιτισμού του συγκεκριμένου χώρου σε συνδυασμό με την ιστορία του σημείου αυτού.
  • Αλλά και δια του μαθήματος της Ιστορίας μπορεί να καλλιεργηθεί το κριτικό πνεύμα. Η πληροφορία ενός ιστορικού γεγονότος είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον χώρο, τον χρόνο, τις κοινωνικές συνθήκες, τη γνώση της Τεχνολογίας, τις θρησκευτικές και ιδεολογικές απόψεις, την πολιτική κατάσταση κλπ., τα οποία, όταν ιδωθούν με κριτικό πνεύμα, θα βοηθήσουν στην καλύτερη ερμηνεία του γεγονότος και θα δώσουν στο μαθητή την ευκαιρία όχι μόνον να πληροφορηθεί για ένα συγκεκριμένο γεγονός αλλά και να οξύνει την κριτική του ικανότητα.
  • Έτσι θα μάθει ότι όλες οι μονιστικές θεωρίες (κατά τις οποίες μία είναι η σημαντική οπτική λ.χ. η οικονομία) είναι ελλιπείς και ότι όλα σχεδόν τα θέματα απαιτούν διαθεματική προσέγγιση και θεώρηση. Ένα από τα βασικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει ένας ευσυνείδητος εκπαιδευτικός είναι ακριβώς αυτό: η δημιουργία κριτικής σκέψης στους μαθητές του. Η προσκόλληση πολλών εκπαιδευτικών στο σχολικό εγχειρίδιο περιορίζει τα όρια σκέψης του μαθητή και όχι σπάνια τον αναγκάζει να αποστηθίζει κομμάτια του κειμένου, των οποίων η παρουσίαση στην τάξη προφορικά ή γραπτά, καθησυχάζει τον καθηγητή. ΄Όμως ο καλός εκπαιδευτικός δραστηριοποιεί τους μαθητές και τους προτρέπει να εκφράζουν τις ιδέες τους μέσα στην Τάξη. Είναι φυσικό πολλές από αυτές να δείχνουν την ανωριμότητά, όμως άλλες μπορεί να είναι αξιόλογες και να τονίζονται, να προβάλλονται, να τίθενται σε συζήτηση-κρίση μέσα στην τάξη.
  • Στο σημείο αυτό είναι ανάγκη να τονισθεί πως η συνεργασία μαθητών Εκπαιδευτικού μπορεί να επιτευχθεί μόνον όταν η σχέση του με τους μαθητές είναι θετική και το κλίμα κατάλληλο. Ενώ η αποδοχή του παιδαγωγού από μέρους των μαθητών του είναι πρωταρχικής σημασίας, αντίθετα η ψυχολογική απόρριψή του λειτουργεί ως τροχοπέδη και ανασταλτικό στοιχείο επικοινωνίας και αναζήτησης της αλήθειας.
  • Βέβαια τόσο τα όρια του κάθε εκπαιδευτικού όσο και του σχολείου για τη δημιουργία κριτικής σκέψης δεν είναι απέραντα και οι ευθύνες τους είναι σχετικά περιορισμένες. Παρά ταύτα ένας ευσυνείδητος Εκπαιδευτικός μπορεί να επιτελέσει μεγάλο έργο και στον τομέα αυτόν.
  • Θεωρείται δεδομένο ότι η σχολική μάθηση δεν μπορεί να αποσυνδέει την προσφορά της νέας γνώσης από την διαδικασία πρόσκησής της. Το περιεχόμενο και η έκταση του νέου υλικού μάθησης συνδέεται με το προϋπάρχον εννοιολογικό πλέγμα, και σε κάποιο βαθμό εδράζεται πάνω σ’ αυτό. Καμιά μέθοδος και κανένα διδακτικό μοντέλο δεν είναι αποτελεσματικό χωρίς προηγούμενη συστηματική προεργασία από μέρους του διδάσκοντα. Η ύλη που θα προσφέρει, ο τρόπος που θα την επεξεργασθεί με τους μαθητές του, οι τελικοί σκοποί όλης της διαδικασίας προετοιμάζονται με προσοχή ώστε να εμπεδωθεί το νέο υλικό και να καταχωρηθεί στη μνήμη των μαθητών αφού περάσει από κριτική ανάλυση και επεξεργασία. Καμιά συζήτηση για καλλιέργεια κριτικής σκέψης δεν έχει νόημα χωρίς την παροχή πρωταρχικά πλούσιου γνωσιολογικού υλικού με όλα τα μέσα που διαθέτει η εκπαιδευτική οργάνωση και τεχνολογία (σχολικό και εξωσχολικό βιβλίο, εικόνες, πίνακες,, διαφάνειες, στατιστικά στοιχεία, εποπτικό-ακουστικό υλικό κάθε είδους, πείραμα, αρχειακά γραπτά κείμενα, επισκέψεις σε εξειδικευμένους χώρους, κ.ά.).
  • Αναμφίβολα και η απομνημόνευση ενταγμένη στην παιδαγωγική διαδικασία, ανήκει στο παιδαγωγικό έργο του σχολείου, όταν είναι ενεργητική και δεν καταντά απλή παπαγαλία και συσσώρευση γνώσεων που δεν έχουν λειτουργικό χαρακτήρα και καταπονούν τον μαθητή.
  • Μετά τη συλλογή των δεδομένων, την κατηγοριοποίηση, την ταξινόμηση και αποθήκευση-καταχώρηση στη μνήμη ακολουθεί η ανάκληση και ανάλυση των δεδομένων και κυρίως η σύγκριση νεοτέρων πληροφοριών με τις παλαιότερες για συναγωγή συμπερασμάτων και νέα αξιολόγηση και μόρφωση στάσης απέναντι στα διάφορα θέματα.
  • «Βασικά στοιχεία για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης είναι η ανάλυση, η σύγκριση, η αφαίρεση, η γενίκευση και η σύνθεση». Για να συγκρίνουμε δύο ή περισσότερα αντικείμενα, να τα αντιπαραβάλουμε και να εξετάσουμε κάθε εκδοχή, πτυχή, άποψη, θέση, ενδεχόμενο είναι ανάγκη να τα γνωρίσουμε, να τα μελετήσουμε, να τα εξετάσουμε με κάθε λεπτομέρεια. Το γεγονός ότι είμαστε ανοιχτοί και έτοιμοι χωρίς προκαταλήψεις να δεχθούμε καθετί νέο, δεν σημαίνει ότι μας απαλλάσσει από την προσεκτική μελέτη και έρευνα. Αντίθετα μάλιστα μας υποχρεώνει σε ενδελεχή εξέταση, συλλογή δηλαδή κάθε σχετικής πληροφορίας που έχει σχέση με το θέμα.
  • Ο σχηματισμός αντικειμενικού κριτηρίου και η θεώρηση των πάντων με κριτικό πνεύμα καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τον κοινωνικό περίγυρο του ατόμου. Η κοινωνία μέσα στην οποία ζει κανείς, παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της κριτικής σκέψης. Το πολιτισμικό κλίμα μέσα στο οποίο κινείται, καλλιεργεί την οξύτητα της σκέψης ή λειτουργεί ανασταλτικά. Φυσικά τα σχολεία όλων των βαθμίδων παίζουν τον κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση της κριτικής θεώρησης των πραγμάτων, αλλά και αυτά αντανακλούν την περιρρέουσα ιδεολογία της συγκεκριμένης κοινωνίας.
  • Το πνεύμα της εποχής τόσο πάνω σε σύγχρονα κοινωνικά θέματα όσο και σε ιστορικά δεν μπορεί να αγνοείται σε καμιά περίπτωση. Ποτέ δε θα είναι ορθή η ερμηνεία και η κατανόηση μίας ανθρώπινης δραστηριότητας χωρίς την γνώση της επικρατούσας νοοτροπίας. Θέματα Επιστήμης, διοίκησης, πολιτικής, ηθών-εθίμων, κοινωνικών συγκρούσεων, ανθρώπινων σχέσεων, οικογενειακής, οικονομικής και θρησκευτικής ζωής κ.ά. μένουν ανεξήγητα χωρίς την εξέτασή τους σε συνδυασμό με τα ιδεολογικά, θρησκευτικά και φιλοσοφικά ρεύματα της συγκεκριμένης εποχής. Συμπεριφορές και στάσεις ζωής των ανθρώπων μίας χρονικής περιόδου ή μίας περιοχής φαίνονται σε άλλους ανθρώπους ως περίεργες και παράλογες ακριβώς επειδή υπάρχει άγνοια της επικρατούσας νοοτροπίας στον συγκεκριμένο χώρο-χρόνο.
  • H κριτική σκέψη λαβαίνει υπόψη της όχι το μερικό, αλλά το όλον. Μόνον η προκατάληψη υπερτονίζει πτυχή ή πτυχές ενός θέματος παραθεωρώντας άλλες. Το σχολείο -δηλαδή οι διδάσκοντες- οφείλει να δίνει μάχες εναντίον των προκαταλήψεων, των λανθασμένων θέσεων, της μη ορθολογικής συμπεριφοράς και των κακών προτύπων. Αυτό μπορεί να συντελέσει στη διαμόρφωση ατόμων με προσωπικότητα, που σκέπτονται και κρίνουν αντικειμενικά, άτομα που είναι πραγματικά ελεύθερα και αυτόνομα, που δεν παρασύρονται από ανεύθυνες φήμες και προπαγάνδες, αλλά χρησιμοποιούν στη δημόσια και ιδιωτική ζωή τους το επιχείρημα, το ντοκουμέντο, την απόδειξη και είναι αντίθετα στις αοριστολογίες, στις ανεξέλεγκτες απόψεις και τους ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς.
  • Ένα σημαντικό μέσο αναζήτησης της αλήθειας είναι και ο ειλικρινής διάλογος, η συζήτηση. Η ίδια η λέξη «συζήτηση» σημαίνει ότι αναζητούμε δύο ή περισσότεροι άνθρωποι την αλήθεια, το δίκαιο, το λογικά και κοινά παραδεκτό. Σημαίνει από κοινού προσπάθεια για την εύρεση αυτού που εμείς αγνoούμε και το οποίο ενδέχεται να το γνωρίζει κάποιος άλλος ή άλλοι ή και το αντίθετο. Σημαίνει προσφορά δικών μας πληροφοριών, θέσεων, απόψεων τις οποίες ενδεχομένως άλλοι αγνoούν.
  • Ένας έντιμος συζητητής δεν μπορεί να αγνοεί τις θέσεις των άλλων, ενώ έχει χρέος να παρουσιάσει τις δικές του. Η ανταλλαγή αυτή είναι ο διάλογος. Διάλογος δεν γίνεται αν εμείς δεν έχουμε συγκεκριμένες πληροφορίες, καθαρές απόψεις και διάθεση ειλικρινούς συζήτησης. Δεν μπορεί να υπάρξει διάλογος με την προσπάθεια επιβολής των θέσεών ή των απόψεών μας. Τέτοιες «συζητήσεις» διεξάγονται σε διπλωματικό επίπεδο.
  • Είναι γεγονός ότι ορισμένα θέματα είναι δύσκολο να τα κρίνει κανείς, επειδή δεν έχει τα στοιχεία εκείνα που θα τον βοηθήσουν να βγάλει ακριβή συμπεράσματα. Το βασικό στις περιπτώσεις αυτές είναι να μην αποδέχεται τα πάντα ως αλήθειες, χωρίς να τα περάσει από διανοητικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς και να μην είναι εύπιστος, διότι η ευπιστία οδηγεί στην πλάνη.
  • Σπάνια τα πράγματα είναι τόσο απλά ώστε να αποφασίζει κανείς χωρίς κριτική σκέψη. Βεβιασμένη και χωρίς βάσανο απόφαση σίγουρα θα οδηγήσει σε αποτυχία. H αμφιβολία και η έρευνα που την ακολουθεί, αποτελούν ουσιώδη στοιχεία για τη λειτουργία της κριτικής σκέψης.

4. ΕΜΠΟΔΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

  • Η καλλιέργεια κριτικού πνεύματος δεν είναι εύκολη υπόθεση. Απαιτεί τη συλλογή πολλών πληροφοριών, συγκρίσεις, έλεγχο, ερωτήματα, απάντηση σε διάφορες εκδοχές και υποθέσεις καθώς επίσης καλή Ανθρωπογνωσία. Η αναζήτηση της αλήθειας πίσω από φαινόμενα δεν είναι αυτονόητη για πολλούς. Δεν απαιτεί μόνον σκέψη, κόπο, χρόνο, έρευνα αλλά κάποτε θυσία και τόλμη. Τα εμπόδια μπορεί να προέρχονται από το ίδιο το άτομο αλλά και από το περιβάλλον του. Άγνοια, συναισθηματική φόρτιση, τραυματικές εμπειρίες, προκατάληψη, νοσηρό ανορθολογικό περιβάλλον ή ακόμα και εξαθλιωμένο κ.ά. εμποδίζουν συνήθως τον άνθρωπο να διαμορφώσει κριτική σκέψη. Πολλές φορές πιεστικές ανάγκες επιβίωσης αναγκάζουν κάποιον να συμμορφωθεί με σκέψεις και συμπεριφορές μη ορθολογικές. Άμεσος και έμμεσος εξαναγκασμός σε τρόπο ζωής καθόλου λογικό αλλά αναγκαίο να επιζήσει κάποιος, τον υποχρεώνουν να μη χρησιμοποιεί τα νοητικά εργαλεία που θα μπορούσαν ίσως να αλλάξουν τη ζωή του. Όχι μόνον η ωμή βία εξαναγκάζει τον άνθρωπο να ακολουθήσει τακτική καθόλου ορθολογική, αλλά και παγιωμένη κοινωνική πλάνη βαθιά ριζωμένη στην κοινή συνείδηση (Νομιμοποίηση της δουλείας!) τον καθηλώνουν έτσι ώστε να μη τολμά να αμφισβητήσει κοινωνικές πλάνες ευρύτατα αποδεκτές. Η αμφισβήτηση της πορείας της μάζας δεν είναι καθόλου εύκολη (μόδα, «πυραμίδες», καζίνο κλπ.).
  • Πολλοί άνθρωποι δεν έχουν την υπομονή και την πολυτέλεια της αναζήτησης της αλήθειας, ενδέχεται μάλιστα να έχουν λόγους να μη επιζητούν το αληθινό πίσω από το επιφανειακό. Το σύνηθες είναι οι άνθρωποι να προτιμούν την εύκολη διαδικασία, την άνεση, το κοινά παραδεκτό, αφού θεωρείται «αιρετικός» όποιος κρίνει και αμφισβητεί μια άποψη, που την αποδέχεται η ευρύτερη κοινωνία. Όμως ο χρόνος δικαίωσε αυτούς τους «αιρετικούς», αυτούς τους επαναστάτες της σκέψης (Σωκράτης, Κοπέρνικος, Λίνκολν), που δεν συμφωνούσαν με τα κακώς κείμενα της εποχής τους.
  • Σε προσωπικό επίπεδο εμπόδιο κριτικού πνεύματος μπορεί να αποτελέσει η άγνοια, ο φόβος, η προσκόλληση σε μια ιδέα, σε μια άποψη, η υποδούλωση σε κάποιο πάθος, κυρίως όμως το τυφλό προσωπικό συμφέρον. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στο σχολείο. Η συνεργασία του εκπαιδευτικού με τους μαθητές του για την καλλιέργεια κριτικής σκέψης απαιτεί ξεχωριστό κόπο και κατάλληλη κοπιαστική προετοιμασία, στοιχεία καθόλου ευχάριστα. Το εγκεκριμένο «εγχειρίδιο»-βιβλίο–«τυφλοσούρτης»- θεωρείται αρκετό για να «εκτελέσει» ένας εκπαιδευτικός το καθήκον του.
  • Άλλωστε η αποθηκευμένη ύλη (παπαγαλία- απομνημόνευση) είναι προσφορότερη ως εύκολα μετρήσιμη, για να βαθμολογηθεί ο μαθητής, ενώ η καλλιέργεια και μέτρηση της κριτικής ικανότητας είναι δύσκολα μετρήσιμη και απαιτεί χρονοβόρα προετοιμασία από μέρους του διδάσκοντος-εξεταστή. Εμπόδια για την καλλιέργεια κριτικής σκέψης μπορεί να είναι η μη βιολογική ωρίμανση, γι’ 5 α`αυτό ο εκπαιδευτικός κάθε βαθμίδας προσαρμόζει το προσφερόμενο υλικό με τον προσφορότερο τρόπο ανάλογα με την ηλικία και την ψυχοσωματική ωρίμανση του μαθητή

Πρακτικά του Ελληνικού Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Παιδαγωγικής και Εκπαίδευσης (ΕΛΛ.Ι. Ε. Π. ΕΚ.), 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο με θέμα: «Κριτική, Δημιουργική, Διαλεκτική Σκέψη στην Εκπαίδευση: Θεωρία και Πράξη», Αθήνα, 13‐14 Μαΐου 2006. ISSN: 1790-8574 100

ΠΑΥΛΟΣ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ,
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Leave A Reply

Διαβάστε επίσης
Είναι σίγουρα πως οι περισσότεροι από εμάς, ενίοτε φθάνουν σε…
error: Content is protected !!