Ψευδεπίγραφη αίσθηση, απατηλή προσδοκία ή αφύσική απόληξη στη διαδικασία της ζωής…Όλο και πληθαίνουν στις μέρες δείγματα μιας σαφούς στροφής που αγγίζει τα όρια “φανατικής” ζωολατρείας με διακυμαινόμενη προτίμηση στο είδος του ζώου που γίνεται αντικείμενο υπερβολικής έλξης για ποικίλους λόγους. Μερικοί ως στοιχείο ζωολατρείας έχουν αναγάγει την επαφή τους με τα ζώα ως αναγκαιότητα που φτάνει στο ίσως υπερβολικό σημείο να θεωρούνται τα ζώα ως Ψυχοθεραπευτικό μέσο για τον άνθρωπο.

Αφήνω κατά μέρος τις φωνές όσων επισημαίνουν μια διαμορφούμενη εξίσωση του ζώου με τον άνθρωπο. Με βάση τον παραπάνω προβληματισμό μια κριτική τοποθέτηση και βαθύτερη ανάλυση του φαινομένου με μορφή κειμένου το περιεχόμενο του οποίου να τοποθετεί το ζήτημα στην πραγματική του διάσταση

Από τη Βιοπαιδαγωγική στη Ζωοπαιδαγωγική: Κοινωνιολογική, Παιδαγωγική και Φιλοσοφική Προσέγγιση ενός Νέου Φαινομένου

1. Εισαγωγή

Το τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα και ιδίως τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου, παρατηρούμε σταδιακά τη μετάβαση από τη βιοπαιδαγωγική, όπου κυριαρχεί ο άνθρωπος ως μοναδικός φορέας παιδαγωγικής και ψυχολογικής ανάπτυξης, προς μια νέα οπτική: τη ζωοπαιδαγωγική. Η τελευταία αφορά τη βαθιά ενσωμάτωση των ζώων στις διαδικασίες συναισθηματικής θεραπείας, διάπλασης προσωπικότητας, ακόμη και μάθησης, σε τέτοιο βαθμό, ώστε η διάκριση ανθρώπου-ζώου τείνει συχνά να αμβλύνεται ή και να εξαφανίζεται.

Η ζωολατρεία, ως κοινωνικό φαινόμενο που υπερβαίνει την αγάπη για τα ζώα, εκδηλώνεται ολοένα και εντονότερα, προκαλώντας προβληματισμούς σχετικά με την ισορροπία στη σχέση ανθρώπου-ζώου, την ενδεχόμενη απαξίωση της ανθρώπινης ταυτότητας, αλλά και τις εκπαιδευτικές και ηθικές προεκτάσεις της ζωοπαιδαγωγικής.

2. Ιστορικο-κοινωνικό πλαίσιο

Η βιοπαιδαγωγική χτίστηκε πάνω στη βάση της βιολογικής και ψυχολογικής ερμηνείας της παιδαγωγικής διαδικασίας: ο άνθρωπος προσλαμβάνεται ως βιοψυχοκοινωνική οντότητα και η εκπαίδευση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξή του. Από τα τέλη όμως του 20ού αιώνα, η αστικοποίηση, η αποξένωση, η αδυναμία παραδοσιακών θεσμών (οικογένειας, σχολείου) να καλλιεργήσουν ενσυναίσθηση και στήριξη, άνοιξαν το δρόμο για την ανάδυση νέων μορφών συντροφικότητας: πολλές φορές υποκατάστατα της ανθρώπινης επικοινωνίας, με τα ζώα να προσφέρουν το αίσθημα της άνευ όρων αποδοχής.

Η συνακόλουθη “ανθρωποποίηση” των ζώων και η παρείσφρηση ζωικών προτύπων στον παιδαγωγικό και ψυχοθεραπευτικό χώρο ενισχύθηκε από τα ΜΜΕ, τη λογοτεχνία, την ποπ κουλτούρα και τις νέες επιστήμες περί συναισθηματικής νοημοσύνης των ζώων.

3. Ζωολατρεία και ψευδεπίγραφη αίσθηση

Η μετατόπιση στη ζωοπαιδαγωγική συνοδεύεται, όπως εύστοχα αναφέρθηκε, από μια τάση “φανατικής” ζωολατρίας. Η προβολή των ζώων ως πρότυπα ενσυναίσθησης, αυθεντικότητας, αγάπης, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο διακριτός ρόλος και οι αναντικατάστατες ιδιότητες της ανθρώπινης ύπαρξης, ενέχει τον κίνδυνο παρεξηγήσεων:

• Ψευδεπίγραφη αίσθηση: Το ζώο δεν μπορεί να ανατρέψει την ανθρώπινη μοναξιά. Μπορεί, όμως, να απαλύνει μερικές φορές το αίσθημα κενού. Η ζωολατρεία μπορεί να καλλιεργήσει μια απατηλή προσδοκία πληρότητας και τελικά να οξύνει την απομόνωση, ιδιαίτερα όταν λειτουργεί αποκλειστικά ή αντικαθιστά την ουσιαστική διαπροσωπική επικοινωνία.
• Απατηλή προσδοκία ψυχοθεραπείας: Η επαφή με ένα ζώο δεν αντικαθιστά τις επιστημονικές, θεραπευτικές διαδικασίες, ούτε μπορεί να καλύψει ζητήματα που απαιτούν ανθρώπινη φροντίδα, ερμηνεία και ενσυναίσθηση. Σε συγκεκριμένα συμφραζόμενα (όπως η θεραπεία με ζώα), τα οφέλη είναι σαφή, αλλά η γενίκευσή τους στην καθημερινότητα, με υπερβολικό συμβολισμό, προκαλεί σύγχυση.

4. Η εξίσωση ζώου – ανθρώπου: Κίνδυνοι και όρια

Στις μέρες μας, η υπέρμετρη ταύτιση του ζώου με τον άνθρωπο (animal-human equivalence) ενθαρρύνεται τόσο από ρομαντικές όσο και από κυρίαρχες ιδεολογικές τάσεις (animal rights movement, veganism, posthumanism). Η προσέγγιση αυτή, αν και κατανοητή ως αντίδραση στην πρωτοκαθεδρία και επί δεκαετίες κακομεταχείριση των ζώων, αγνοεί συχνά ουσιώδεις διαφορές:

• Ηθική και υπαρξιακή διάσταση: Ο άνθρωπος συνειδητοποιεί τη θνητότητά του, στοχάζεται, μετουσιώνει. Η ανθρώπινη παιδαγωγική συνδέεται με την ταυτότητα, τον πολιτισμό και το σημαινόμενο. Η ζωοπαιδαγωγική, ως πρωτεύων μοντέλο διαπαιδαγώγησης, υποβαθμίζει αναπόφευκτα τη δυναμική της ανθρώπινης οντότητας.
• Κοινωνικοπαιδαγωγικά όρια: Παρόλο που τα ζώα μπορούν να συνεισφέρουν στη συναισθηματική ανάπτυξη, δεν διαθέτουν τις αρετές (ορθολογικότητα, ιστορική μνήμη, κώδικες επικοινωνίας) του ανθρώπου ώστε να προάγουν πολύπλευρη παιδαγώγηση.

5. Ζωοπαιδαγωγική στην Πράξη – Επιστημονικά Δεδομένα και Προβληματισμοί

Στη σύγχρονη επιστήμη, τα αποτελέσματα της θεραπείας με ζώα δείχνουν οφέλη: μείωση άγχους, αίσθημα συντροφικότητας, ανάπτυξη ενσυναίσθησης στα παιδιά. Παράλληλα, όμως, παρατηρούνται:

• Υπερεξιδανίκευση: Τα ζώα προσφέρονται ως “πανάκειες” λύσεις σε πληθώρα προβλημάτων (υποκατάστατο φίλων, θεραπευτών, γονιών).
• Ανάδυση προβλημάτων ευθύνης: Η ανεπαρκής φροντίδα ή η εγκατάλειψη των ζώων συνήθως παραβλέπεται στον κυρίαρχο λόγο περί ζωολατρείας.

6. Κοινωνικές και πολιτισμικές συνέπειες

Η διαμόρφωση μιας κοινωνίας που προνομιακά προσεγγίζει τα ζώα ως εναλλακτικά υποκατάστατα του ανθρώπινου δεσμού ενέχει τον κίνδυνο να αποσυνδεθούν τα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής:

• Η υπερεπένδυση σε συναισθηματικό επίπεδο στα ζώα αντιστοιχεί συχνά σε πτωχοποίηση των διαπροσωπικών σχέσεων.
• Η “αγιοποίηση” του ζώου δύναται να απομακρύνει τον άνθρωπο από την αναζήτηση βαθύτερων, αυθεντικών δεσμών και νοημάτων.
• Η επαναφορά ενσυναίσθησης προς τα ζώα όταν δεν συνοδεύεται από πραγματική αλλαγή προς τον άνθρωπο, λειτουργεί ως εύκολος εντυπωσιασμός και όχι ως ουσιαστικός μετασχηματισμός αξιών.

7. Επανατοποθέτηση στη σωστή διάσταση

Για να προσεγγίσουμε το ζήτημα στη ρεαλιστική του διάσταση, απαιτείται:

• Αναγνώριση της αξίας της επαφής με τα ζώα ως μέσου συναισθηματικής εκτόνωσης ή θεραπευτικής συμβολής, εντός συγκεκριμένων πλαισίων και χωρίς υπερβολές ή μυθοποιήσεις.
• Διατήρηση των ορίων ανθρώπου-ζώου χωρίς να εξισώνονται τα βιώματα ή οι ρόλοι, αλλά και χωρίς να παραγνωρίζονται τα ωφέλη της διαπροσωπικής επαφής με άλογα όντα.
• Αναζήτηση της σχέσης με τα ζώα εμπλουτισμένης με ευθύνη, κριτική σκέψη και επίγνωση της λειτουργικής διάκρισης ειδών.

8. Συμπεράσματα

Η μετακίνηση από τη βιοπαιδαγωγική στη ζωοπαιδαγωγική αντανακλά μετασχηματισμούς αξιών, πολιτισμικών δεδομένων και κοινωνικών ροών της ύστερης νεωτερικότητας. Η ψευδεπίγραφη αίσθηση πληρότητας που υπόσχεται η ζωολατρεία δημιουργεί βραχυκυκλώσεις τόσο στη διαπαιδαγώγηση όσο και στη θεραπεία, ιδιαίτερα όταν μετατρέπεται σε φετιχιστική προσδοκία ή σε “θεραπείες” χωρίς επιστημονικά θεμέλια.

Η αποψίλωση των ορίων ανθρώπου-ζώου στερεί τη μοναδικότητα και των δύο άκρων της σχέσης. Χρειάζεται επαναξιολόγηση του τρόπου ένταξης των ζώων στην παιδαγωγική-θεραπευτική διαδικασία, εστιάζοντας αφενός στην ποιότητα και τη σοφία της συνύπαρξης και αφετέρου στην ενίσχυση της αυθεντικά ανθρώπινης εμπειρίας μέσα από πολυεπίπεδη επικοινωνία, αγάπη και ευθύνη.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

1. Haraway, D. (2008). When Species Meet. University of Minnesota Press.
2. Bekoff, M. (2013). Why Dogs Hump and Bees Get Depressed. New World Library.
3. Ascione, F. R., & Shapiro, K. (Eds.). (2009). The International Handbook of Animal Abuse and Cruelty.
4. Serpell, J. (Ed.). (2017). The Domestic Dog: Its Evolution, Behavior and Interactions with People.
5. Καραδήμας, Γ. (2021). Παιδαγωγική του Ανθρώπου και του Φύλου. Εκδόσεις Πεδίο.