Α’ Μέρος:

Μορφή και Περιεχόμενο της Παράθεσης Λιαντίνη

Το ζήτημα της διαπαιδαγώγησης και της αυθεντικής μάθησης ανέρχεται στο επίκεντρο του στοχασμού στις μέρες μας, εν μέσω ενός άκρως μεταβαλλόμενου και τεχνολογικά διαμεσολαβημένου πολιτισμικού τοπίου (Bauman, 2000). Τη στιγμή που η γνώση προσφέρεται ως άμεσα καταναλώσιμο προϊόν στα εικονικά παζάρια της πληροφορίας, ο Δημήτρης Λιαντίνης εμφανίζεται ως ριζικός κριτής της σύγχρονης παιδαγωγικής, επιχειρώντας να υπενθυμίσει το αιώνιο αίτημα της παιδείας: την αναζήτηση νοήματος, την ύψωση της ανθρώπινης συνείδησης και τη διαμόρφωση του ανθρώπου-πολίτη, ικανού να βιώνει το βίο του ως στοχαστική και ηθική πράξη (Λιαντίνης, 1992).

Η μορφή του αποσπάσματος του Λιαντίνη χαρακτηρίζεται από γλωσσική ενάργεια, φιλοσοφική πυκνότητα και ύφος που θυμίζει αρχαιοελληνική μαιευτική. Δεν αναλώνεται σε διδακτισμούς, αλλά προτρέπει στην ουσιώδη αυτοσυνείδηση και τη βαθύτερη ενατένιση του σκοπού της μάθησης. Απορρίπτει τις επιφανειακές μεθοδολογίες μεταφοράς γνωστικού φορτίου και προάγει την ιδέα της μάθησης ως ποιοτικής μεταμόρφωσης, ως διαδικασίας που μεταπλάθει τόσο το αξιακό υπόβαθρο όσο και την υπαρξιακή αυτογνωσία του εκπαιδευόμενου (Freire, 1970).

Β’ Μέρος:

Η βαθύτερη σημασία της ενδεδειγμένης διαπαιδαγώγησης

Ο Λιαντίνης επισημαίνει ότι το ουσιώδες εκπαιδευτικό ιδεώδες δεν βρίσκεται στην απλή μετάδοση γνώσεων ή δεξιοτήτων, αλλά στη διαμόρφωση προσωπικοτήτων με βαθύ εσωτερικό περιεχόμενο και ακέραιο ήθος. Η αναγωγή της μάθησης σε εμπειρικό βίωμα και πράξη συνιστά τομή απέναντι στην παθητική αποστήθιση και την τεχνοκρατική προσέγγιση που κυριαρχεί σήμερα (Dewey, 1916). Η πράξη είναι αυτό που προσδίδει νόημα και πληρότητα στη γνώση – μια αντίληψη που εδράζεται τόσο στην αριστοτελική έννοια της φρόνησης (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια) όσο και στον οντολογικό προβληματισμό της σύγχρονης παιδαγωγικής (Van Manen, 1991).

Επιπλέον, ο αυθεντικός δάσκαλος, σύμφωνα με τον Λιαντίνη, οφείλει να σταθεί πέραν της τεχνολογικής διαμεσολάβησης. Καλείται να γίνει πρότυπο ζώσας αρετής, συνοδοιπόρος στην υπαρξιακή αναζήτηση του νέου ανθρώπου. Δεν λειτουργεί ως απόλυτος φορέας αλήθειας, αλλά ως εμψυχωτής της δημιουργικής αμφιβολίας, βοηθώντας τον νέο να μετατρέψει το άγχος και τη ρευστότητα της εποχής σε αφορμή αυτοσυνείδησης και αυτόνομης εσωτερικής πορείας (Νίτσε, 1999• Rogers, 1969).

Από τη διδασκαλία στην παιδεία

Η διδασκαλία ως απλή τεχνική μετάδοσης γνώσεων είναι ανεπαρκής μπροστά στα αιτήματα της αυθεντικής διαπαιδαγώγησης. Η παιδεία, ετυμολογικά και ουσιαστικά, αναφέρεται στη βαθύτερη καλλιέργεια του ανθρώπου, στην ανάπτυξη κριτικού στοχασμού, στην διαμόρφωση πνευματικής αυτοτέλειας και ηθικής ενσυναίσθησης (Καστοριάδης, 1992). Από τη Φιλοσοφία του Πλάτωνα ως την παιδαγωγική θεωρία του Dewey, κοινή συνισταμένη αποτελεί η αντίληψη ότι η πραγματική μάθηση είναι βίωμα, ενεργός συμμετοχή και διαρκές ερώτημα.

Ο Λιαντίνης οδηγεί την προβληματική προς την ανάδειξη της μάθησης ως αεί-γίγνεσθαι, ως πορεία εσωτερικής μεταμόρφωσης, φέρνοντας αντιμέτωπο τον νέο με τα μεγάλα ερωτήματα της ύπαρξης. Η γνώση εκπληρώνει τον σκοπό της όταν γίνεται τροφός της ψυχής, όταν το υποκείμενο αναπτύσσει αίσθηση αυτοσυνείδησης και ευθύνης έναντι του συλλογικού και του ιστορικού του πλαισίου (Συρίγος, 2014).

Γ’ Μέρος:

Οι “ύποπτοι” καιροί, οι ανύποπτοι γονείς και οι σύγχρονες προκλήσεις

Η εποχή μας διακρίνεται από “ύπουλες” απειλές, που συχνά δρουν αθέατα αλλά διαβρωτικά στη συνείδηση της νέας γενιάς. Οι τεχνολογικές εξελίξεις – διαδίκτυο, social media, αέναη προσβασιμότητα στην πληροφορία – ενώ προσφέρουν τεράστιες δυνατότητες, εγκυμονούν κινδύνους αποπροσανατολισμού, διασποράς του βάθους και αλλοίωσης της αξιακής ταυτότητας (Postman, 1993). Η έννοια της “εξωτερικής αυθεντίας” αντικαθίσταται πλέον από ασαφείς, συχνά αντιφατικές, ψηφιακές επιρροές (Turkle, 2011).

Οι “ανύποπτοι” γονείς, με τις αγνότερες προθέσεις, κινδυνεύουν να υποτιμήσουν τη σημασία της αισθαντικής παιδείας, εστιάζοντας συχνά στην ασφαλή επαγγελματική αποκατάσταση, παραβλέποντας τη διάσταση της ηθικής και της ψυχικής καλλιέργειας (Χρηστάκης & Μεταξάς, 2017). Συχνά, δεν είναι προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν με επάρκεια τα νέα ήθη, τις αλλαγές στις παιδικές και εφηβικές κουλτούρες καθώς και τις νέες εξαρτήσεις – από την οθόνη, την ανούσια πληροφόρηση, την κατανάλωση (Σταυρακούδη, 2020).

Η αντιμετώπιση των προκλήσεων αυτών προϋποθέτει μια νέα συμπαραταγμένη στάση σχολείου και οικογένειας, εστιασμένη όχι απλώς στη γνώση αλλά στο βίωμα, στη διαλεκτική της αυτογνωσίας και της συλλογικής συνύπαρξης. Ο Λιαντίνης υπογραμμίζει την ανάγκη της επανασύνδεσης με το ανθρώπινο μέτρο, με το ήθος και την πίστη σε ιδανικά που λειτουργούν αναπαρθενώνοντας τις ρίζες του ελληνικού πολιτισμού, μεταφέροντας μήνυμα ζωτικής αυτοσυνείδησης στις επόμενες γενιές (Λιαντίνης, 1992).

Δ’ Μέρος:

Ευρύτερος Κριτικός Σχολιασμός

Ελληνική πραγματικότητα: Προβλήματα και θετικές πρωτοβουλίες

Η πραγματικότητα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος χαρακτηρίζεται από πολλές αντιφάσεις. Παρά τις προσπάθειες αναγνώρισης της σημασίας της ολιστικής παιδείας, το σύστημα παραμένει συχνά προσηλωμένο στην αποστήθιση, στη νομοτελειακή “ύλη” και τη βαθμοθηρία, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της αυθεντικής μαθησιακής εμπειρίας (Τσάτσης, 2022). Η δασκαλοκεντρική νοοτροπία και η γραφειοκρατική λειτουργία του σχολείου εμποδίζουν την ανάδυση μιας ζωντανής, πραγματικά βιωματικής εκπαίδευσης.

Ωστόσο, δεν λείπουν οι θετικές πρωτοβουλίες: καινοτόμα εκπαιδευτικά προγράμματα, μεθοδολογίες project, σχολεία που εφαρμόζουν ομαδοσυνεργατικές μεθόδους και καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Αντίστοιχα, μη τυπικές δομές και κινήματα (εκπαιδευτικοί κοινότητες, πολιτιστικοί όμιλοι) λειτουργούν ως “θύλακες αντίστασης” στη μονολιθικότητα, εμπνέοντας παιδευτικές καινοτομίες (Μπρούζος, 2015).

Διεθνείς τάσεις και προβληματισμοί

Διεθνώς, η συζήτηση για το μέλλον της παιδείας έχει αποβεί καίρια: η πίεση της προσαρμογής στις απαιτήσεις της αγοράς αντιπαρατίθεται με τη διεκδίκηση της κουλτούρας της αυτονομίας και του νοήματος. Θεωρίες όπως της “κριτικής παιδαγωγικής” (Freire, 1970), της “εκπαίδευσης σαν φροντίδα του εαυτού” (Noddings, 1984) και της “δια βίου μάθησης” (UNESCO, 2015) διεκδικούν χώρο απέναντι στην αγοραία εργαλειοποίηση της εκπαίδευσης.

Ενισχύεται η ανάγκη να ξανασκεφθούμε τις μεθόδους μάθησης με επίκεντρο τον άνθρωπο, να προτάξουμε την αυθεντικότητα, τον συλλογικό διάλογο και την προσωπική ευθύνη ως αντιστάθμισμα στη ραγδαία αλλοίωση της “εκπαιδευτικής κοινωνικότητας” λόγω της τεχνολογικής επέλασης (Biesta, 2010).

Συμπέρασμα

Ο λόγος του Δημήτρη Λιαντίνη εισφέρει μια εναλλακτική, αλλά εξαιρετικά επίκαιρη, θέαση του ζητήματος της παιδείας: υπενθυμίζει ότι η διαπαιδαγώγηση και η μάθηση είναι πολύ περισσότερα από τεχνικές προσαρμογής ή απόθεσης πληροφοριών. Αποτελούν κορυφαίες πράξεις αυτοπροσδιορισμού και δημιουργίας, διαδικασίες βαθιά συγκινησιακές και ηθικές, που πρέπει να ανθίστανται σε κάθε τεχνοκρατική ισοπέδωση.

Το στοίχημα για το αύριο δεν βρίσκεται τόσο στο “τεχνολογικό άλμα”, όσο στην εμβάθυνση στο ανθρώπινο μέτρο, στην αποκατάσταση της σχέσης μαθητή, δασκάλου, γονιού με την εμπειρική, πνευματική και υπαρξιακή διάσταση της μάθησης. Όπου ο εκπαιδευτικός λόγος πάψει να είναι απλώς φωναχτό “μάθημα” και μετατραπεί σε πράξη ζωής, η παιδεία θα παύσει να κινδυνεύει από κάθε επιφανειακό “εκσυγχρονισμό”.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία (εντός δοκιμίου και επιπρόσθετα)

• Αριστοτέλης, “Ηθικά Νικομάχεια”
• Bauman Z. (2000). Liquid Modernity. Polity Press.
• Biesta G. (2010). Good Education in an Age of Measurement. Paradigm Publishers.
• Dewey J. (1916). Democracy and Education. MacMillan.
• Freire P. (1970). Pedagogy of the Oppressed. Herder & Herder.
• Καστοριάδης Κ. (1992). Η άνοδος της ασημαντότητας. Ύψιλον.
• Λιαντίνης Δ. (1992). Τα Ελληνικά. Εκδόσεις Δίοδος.
• Μπρούζος Α. (2015). Καινοτομία και Αλλαγή στη Σχολική Εκπαίδευση. Gutenberg.
• Νίτσε Φ. (1999). Η γέννηση της τραγωδίας. Εκδόσεις Παπαδόπουλος.
• Noddings N. (1984). Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education. University of California Press.
• Postman N. (1993). Technopoly. Vintage.
• Rogers C. (1969). Freedom to Learn. Merrill.
• Σταυρακούδη Κ. (2020). Νέες Τεχνολογίες και Παιδική Ηλικία. Εκδόσεις Τόπος.
• Συρίγος Β. (2014). Παιδεία και Κοινωνία στη Σύγχρονη Ελλάδα. Εκδόσεις Παπαζήση.
• Τσάτσης Θ. (2022). Η κρίση της εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Εκδόσεις Πεδίο.
• Turkle S. (2011). Alone Together. Basic Books.
• UNESCO (2015). Rethinking Education: Towards a global common good?
• Χρηστάκης Ι. & Μεταξάς Κ. (2017). Ο νόμος της αγοράς και η Παιδεία. Εκδόσεις Πατάκη.
• Van Manen M. (1991). The Tact of Teaching. SUNY Press.

Γιώργος Τσούκας