Εισαγωγή

Η βία είναι ένα φαινόμενο πολυσύνθετο, διαχρονικό, βαθιά ριζωμένο στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση και τη δομή των κοινωνιών. Η σωματική βία αποτελεί το πιο ορατό και απτό μέρος της, σαν την κορυφή ενός παγόβουνου, πίσω από την οποία κρύβονται οι αθέατες, σιωπηλές μορφές βίας. Αυτές οι ανεπαίσθητες, αλλά εξίσου καταστροφικές, μορφές βίας διαβρώνουν αργά και ύπουλα την ατομικότητα, την οικογένεια, την εκπαιδευτική κοινότητα και το κοινωνικό σύνολο. Σε εποχές κοινωνικής αβεβαιότητας, κρίσεων, και ρευστότητας, το φαινόμενο της βίας λαμβάνει νέες διαστάσεις και απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση τόσο στην κατανόηση όσο και στη διαχείρισή του.

Αποσαφήνιση εννοιών – Η βία ως πολυεπίπεδο φαινόμενο

Η βία, σε όλες τις εκφάνσεις της, μπορεί να οριστεί ως η χρήση δύναμης – σωματικής, λεκτικής, ψυχολογικής ή και συμβολικής – με σκοπό τον έλεγχο, την επιβολή ή την καταπίεση ενός άλλου ατόμου ή ομάδας. Ενώ η σωματική βία εντοπίζεται εύκολα ως ξυλοδαρμός, τραυματισμός ή καταστροφή περιουσίας, οι σιωπηλές μορφές της, όπως η ψυχολογική κακοποίηση, η παραμέληση, η απομόνωση, το μπούλινγκ, το gaslighting, λειτουργούν κάτω από το φάσμα της ορατότητας. Επίσης, η δομική, θεσμική, οικονομική βία, καθώς και ο συμβολικός αποκλεισμός, είναι λιγότερο φανερές, αλλά βάναυσες ως προς τις συνέπειές τους.

Αν η σωματική βία είναι η κορυφή του παγόβουνου, τότε οι υπόλοιπες μορφές βίας δημιουργούν το αθέατο, αλλά τεράστιο τμήμα που προϋπάρχει – και τροφοδοτεί την έκρηξη της βίας στο φυσικό πεδίο.

Βία και άτομα – Ψυχολογική & υπαρξιακή διάσταση

Το άτομο που βιώνει βία υπόκειται σε τεράστια ψυχική δοκιμασία: μειώνεται η αυτοεκτίμηση, γεννιέται ο φόβος και η ενοχή, χάνεται η εμπιστοσύνη, διαμορφώνεται ένα ταραγμένο ψυχικό τοπίο. Η σιωπηλή βία αφήνει ουλές αόρατες, αλλά ανεξίτηλες στη ψυχή: το διαρκές άγχος, η αίσθηση αδυναμίας, η απομόνωση, η αδυναμία διαμόρφωσης υγιών διαπροσωπικών σχέσεων. Ο Γερμανός ψυχίατρος Κάρυλ Χορν αφηγείται πως ο άνθρωπος μετατρέπεται σε “ξένο” ακόμα και προς τον ίδιο του τον εαυτό όταν βιώνει διαρκή απαξίωση, προσβολή, ή παθητική βία.

Βία στην οικογένεια – Το πρώτο κοινωνικό κύτταρο

Η οικογένεια αποτελεί, θεωρητικά, το καταφύγιο αγάπης, φροντίδας και ασφάλειας για το άτομο. Ωστόσο, συχνά μετατρέπεται σε πεδίο εκδήλωσης όλων των μορφών βίας. Η σωματική τιμωρία ως εργαλείο «ανατροφής», η λεκτική απαξίωση, η αδιαφορία, η καταπίεση των συναισθημάτων, είναι μορφές βίας που παραγνωρίζουμε ή θεωρούμε κοινωνικά αποδεκτές λόγω εθίμων ή άγνοιας. Οι “ανύποπτοι” γονείς συχνά αγνοούν πως η σιωπηλή βία – η περιθωριοποίηση, η προσβολή, ο ψυχολογικός εκβιασμός – οδηγεί σε εσωτερικές ρωγμές στο παιδί, το οποίο μεγαλώνει με αίσθημα ελλειμματικής αξίας και μετέπειτα, ίσως, ως θύτης ή θύμα στην κοινωνία.

Βία στο σχολείο – Μικρογραφία της κοινωνίας

Στη σχολική κοινότητα, το φαινόμενο του bullying, η απόρριψη, ο αποκλεισμός ή ακόμα η βίαιη συμπεριφορά μεταξύ μαθητών, πολλές φορές λειτουργεί ως αντανάκλαση βαθύτερων κοινωνικών δομών. Η βία στο σχολείο συνδέεται με το κοινωνικό υπόβαθρο, την οικογενειακή κουλτούρα, αλλά και τις ευρύτερες ταξικές ανισότητες. Στο σχολείο, η βία μπορεί να λάβει διαστάσεις ψυχολογικής τρομοκρατίας, στιγματισμού και κοινωνικού θανάτου, οδηγώντας σε σοβαρά τραύματα, διαταραχές προσαρμογής, χαμηλό μαθησιακό αποτέλεσμα, ακόμη και αυτοκτονικές τάσεις.

Βία και κοινωνία – Εντεινόμενο φαινόμενο στη δημόσια σφαίρα

Στη σύγχρονη κοινωνία της κρίσης, όπου επικρατεί η αβεβαιότητα, η ανασφάλεια, η ανεργία, το φαινόμενο της βίας λαμβάνει οξυμένες διαστάσεις. Η αύξηση της εγκληματικότητας, η ενδοοικογενειακή βία, τα περιστατικά αστυνομικής αυθαιρεσίας, η φτώχεια, το bullying στον εργασιακό χώρο, η ξενοφοβία, το ρατσιστικό μίσος, αντανακλούν μια κοινωνία σε κρίση αξιών. Η σωματική βία φανερώνει τη μηχανική έκρηξη βαθύτερων, απωθημένων συγκρούσεων, ανικανοποίητων αναγκών και υπαρξιακού κενού.

Βία σε παγκόσμιο επίπεδο – Οι «αόρατες» πληγές του πλανήτη

Ο ανθρώπινος πολιτισμός έχει ποτιστεί με φιλοπόλεμα ένστικτα, γενοκτονίες, εξευτελισμό, εργασιακή εκμετάλλευση, trafficking, σεξισμό, παιδική εργασία, θρησκευτικούς φανατισμούς, εθνοκαθαρσεις, πολιτισμικό αποκλεισμό. Η παγκοσμιοποίηση, συχνά, πολύπλευρη, πολλαπλασιάζει τις μορφές σιωπηλής βίας: ανισότητες, περιβαλλοντικός ρατσισμός, καταστροφή ταυτοτήτων, πολιτισμική κυριαρχία, ενημερωτική χειραγώγηση.

Βαθύτερα αίτια – Κοινωνιοψυχολογική προσέγγιση

Η βία δεν είναι βιολογική αναγκαιότητα· είναι κοινωνικό μάθημα, συχνά επίκτητο. Ο Φρόυντ, ο Άντλερ, ο Φερέντσι κι άλλοι αναλυτές βλέπουν την βία ως αποτέλεσμα ματαίωσης, αποκοπής από τους άλλους, έλλειψης νοήματος, τραυμάτων που μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά. Η κοινωνική ανισότητα, το αίσθημα αδικίας, η απουσία ορίων, το “σύστημα ατιμωρησίας”, η βαθιά εσωτερική μοναξιά, συνθέτουν το εύφορο έδαφος του φαύλου κύκλου βίας.

Βέλτιστοι τρόποι διαχείρισης του φαινομένου της βίας

Η διαχείριση της βίας δεν είναι μονοδιάστατο έργο, αλλά απαιτεί πλέγμα πολύπλευρων παρεμβάσεων:

1. Ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση: Απαραίτητη η ευρεία ενημέρωση γύρω από τις μορφές βίας, ειδικά τις σιωπηλές μορφές (σχολικά προγράμματα, σεμινάρια, ενημερωτικές καμπάνιες). Η καλλιέργεια ενσυναίσθησης και συναισθηματικής νοημοσύνης κρίνεται αναγκαία.
2. Έμπρακτη εφαρμογή θεσμικών πλαισίων: Νομοθεσία, ουσιαστική προστασία θυμάτων, προγράμματα πρόληψης, αλλά και αποκατάστασης.
3. Οικογενειακή στήριξη: Προγράμματα συμβουλευτικής και γονικής επιμόρφωσης, ενίσχυση του διαλόγου, εκμάθηση υγιών τρόπων επικοινωνίας και διευθέτησης συγκρούσεων.
4. Σχολικός χώρος ως εργαστήρι δημοκρατίας: Προάσπιση της συμπεριληπτικότητας, μηδενική ανοχή στη βία, προώθηση θετικής αλληλεπίδρασης, ενδυνάμωση ρόλου σχολικού ψυχολόγου.
5. Νέες τεχνολογίες ως δίκοπο μαχαίρι: Θετική αξιοποίηση των social media για ευαισθητοποίηση και οργάνωση ενάντια στη βία, αλλά και ρύθμιση της διαδικτυακής κακοποίησης (cyberbullying).
6. Καλλιέργεια της ψυχοκοινωνικής υγείας: Πρόσβαση σε ψυχολογική υποστήριξη, διάνοιξη διαλόγου για την αναγνώριση, έκφραση και διαχείριση των συναισθημάτων.
7. Κοινωνία συνοχής και δικαιοσύνης: Εξάλειψη των αιτιών που αναπαράγουν διακρίσεις, φτώχεια, περιθωριοποίηση· δημιουργία ευκαιριών για συμμετοχή σε συλλογικότητες, ενδυνάμωση της κοινωνικής αλληλεγγύης.

Κριτικός σχολιασμός: Βία ως σήμα εποχής – Προκλήσεις και προοπτικές

Στους «ύποπτους» καιρούς μας, όπου οι γονείς και οι θεσμοί μοιάζουν ανύποπτοι μπροστά σε νέες δομές βίας, είναι αναγκαία μια συνολική ανασυγκρότηση: να νικήσουμε τους εσωτερικούς και εξωτερικούς δαίμονες, να σπάσουμε τους φαύλους κύκλους της βίας με γνώση, κατανόηση, συλλογική δράση. Η βία δεν είναι ατομική αποτυχία, παρά σύμπτωμα ενός μεταβαλλόμενου – συχνά άδικου – κόσμου.

Λογοτεχνικά, η βία ως θέμα, από την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή μέχρι τα έργα της Άλκης Ζέη και του Τενεσί Ουίλιαμς, αποτυπώνει το τραύμα ως αναπόσπαστο κομμάτι της ψυχικής διαδρομής του ανθρώπου. Αλλά και κοινωνιολογικά, ίσως το χρέος μας είναι να αποκαλύψουμε τα αόρατα νήματα που συνδέουν τη σιωπηλή βία με τη θεατή βία, και να χτίσουμε δομές φροντίδας, πρόληψης και υποστήριξης.

Η αληθινή καταπολέμηση της βίας περνά μέσα από την ενσυναίσθηση, την εκπαίδευση, τη θεσμική πρόληψη, αλλά κυρίως την προσωπική και συλλογική ανάληψη ευθύνης. Δεν επαρκεί να «ξορκίζουμε” τη σωματική βία· χρειάζεται να αναγνωρίζουμε, να ακούμε και να θεραπεύουμε τις σιωπηλές μορφές της που απειλούν να γίνουν εκρηκτικές σε μια κοινωνία που αλλάζει.

Επίλογος

Η σωματική βία είναι, τελικά, μόνο το ξεχείλισμα της βίας που κυοφορείται σιωπηλά• ένα ηχηρό σήμα πως κάτι πάει βαθιά στραβά σε έναν κόσμο που δυσκολεύεται να ακούσει το μίσος πριν γίνει γροθιά. Η πρόληψη και αντιμετώπιση είναι δυνατή, εφόσον διαμορφώσουμε ένα πολιτισμικό «αντίσωμα», από την οικογένεια, το σχολείο, ως την παγκόσμια κοινότητα. Όσο μένουμε ανύποπτοι, θα ζούμε «ύποπτες» εποχές. Η ευθύνη είναι συλλογική – οφείλουμε να «ξεθάψουμε» τη σιωπή για να προλάβουμε το κακό.

Γιώργος Τσούκας