Εισαγωγή: Η αβεβαιότητα του κλαδιού
Ένα πουλί κάθεται σε ένα δένδρο. Ποτέ δεν φοβάται ότι το κλαδί θα σπάσει. Η εμπιστοσύνη του βρίσκεται στα φτερά του, όχι στο κλαδί. Αυτό το φαινομενικά απλό παράδειγμα, μετατρέπεται σε αλληγορία με τεράστια νοηματική δύναμη για τη στάση του ανθρώπου απέναντι στη ζωή. Μια αλληγορία τόσο επίκαιρη σήμερα, όσο ποτέ, στην εποχή των μεγάλων μεταβάσεων, της αβεβαιότητας, της ρευστότητας και της διαρκούς αμφισβήτησης των σταθερών, που μέχρι πρόσφατα φάνταζαν αιώνιες. Το κείμενο που ακολουθεί προτείνει να στοχαστεί κανείς πάνω στη βαθιά πίστη που μπορούμε και πρέπει να καλλιεργήσουμε στον εαυτό μας, στους «ύποπτους καιρούς» που περνούμε και ιχνηλατεί τον ρόλο, τις ευθύνες αλλά και τα τυφλά σημεία των γονέων απέναντι στις νέες ανάγκες και προκλήσεις της εποχής.
1.Η αλληγορία του κλαδιού, το βάρος της εξάρτησης
Η εικόνα του πουλιού πάνω στο κλαδί — αυτού του απαίδευτου εναγκαλισμού με το σταθερό, του καθημερινού στηρίγματος — εκφράζει χρόνια ανθρώπινα μοτίβα: αναζητούμε ασφάλεια, βεβαιότητες. Το κλαδί μπορεί να είναι το οικογενειακό περιβάλλον, μια κοινωνική δομή, μια θέση εργασίας, ένα μορφωτικό πλαίσιο ή ακόμα και τα ίδια τα συλλογικά πρότυπα ζωής. Κι όμως, κάθε τι εξωτερικό, ως συνθήκη, μπορεί να εκλείψει: ένα κλαδί μπορεί να ξαφνικά να λυγίσει κάτω από το βάρος του απρόσμενου, του τυχαίου, του καινούργιου.
Το να μάθουμε να εμπιστευόμαστε τα δικά μας φτερά είναι η απαίτηση της εποχής. Δεν αρκεί πια να ζούμε εγκλωβισμένοι στη φαντασίωση της σταθερότητας—διότι η ίδια η Ιστορία, με το απρόβλεπτο βήμα της, έρχεται να διαψεύσει κάθε αυταπάτη. Το πουλί δεν φοβάται το κλαδί, γιατί αναγνωρίζει μια δύναμη μεγαλύτερη από το εξωτερικό στήριγμα: γνωρίζει ότι, ακόμη κι αν το κλαδί σπάσει, τα φτερά του θα το σώσουν. Είναι έτσι καιρός να στραφούμε σε αυτή τη φιλοσοφία της αυτοπεποίθησης.
2.Η ψυχολογία της αυτοπεποίθησης: Τι σημαίνει “πιστεύω στον εαυτό μου”
Η πίστη στον εαυτό μας δεν σημαίνει αφελή υπερτίμηση των ικανοτήτων μας. Αντίθετα, σημαίνει συνειδητή γνωριμία με τις δυνατότητες και τα όρια μας, αποδοχή της ανθρώπινης εύθραυστης φύσης και ταυτόχρονα επίγνωση της προοπτικής εξέλιξης. Δεν είναι εγωισμός, είναι αναγνώριση της μοναδικότητας κάθε προσωπικότητας και της ευθύνης που έχουμε να γίνουμε το καλύτερο που μπορούμε.
Η αυτοπεποίθηση πλάθεται μέσα από τη δοκιμή, το λάθος, τον πόνο, την επιτυχία και την αποτυχία. Είναι το αποτέλεσμα της διαρκούς διαλεκτικής του «πέφτω και σηκώνομαι», και της βαθιάς κατανόησης πως κανένα εξωτερικό στήριγμα δεν είναι αμετάβλητο. Εξάλλου, όπως σημειώνει και ο Αλβέρτος Καμύ, «Μέσ’ το χειμώνα, ανακάλυψα, πως υπάρχει μέσα μου ένα ανίκητο καλοκαίρι».
3. Η εποχή μας: Καιροί «ύποπτοι», καιροί αναζήτησης εσωτερικών στηριγμάτων
Οι καιροί είναι περίπλοκοι, γρήγοροι, συχνά ζοφεροί. Η τεχνολογική επανάσταση, οι κοινωνικές ανακατατάξεις, οι καινούργιες μορφές επικοινωνίας, η αβεβαιότητα της αγοράς εργασίας, οι βίαιες ανατροπές μέσω πανδημιών, πολέμων, και κλιματικής κρίσης, δοκιμάζουν τα όρια της ψυχικής μας ανθεκτικότητας. Μπροστά στη γενικευμένη ανασφάλεια, η αναζήτηση εσωτερικών στηριγμάτων φαντάζει όχι πολυτέλεια, αλλά αναγκαιότητα.
Σε αυτή την εποχή, είναι εύκολο να παγιδευτούμε στον φόβο, στην παραίτηση ή στον κυνισμό. Κι όμως, μόνον αναπτύσσοντας εσωτερική αυτάρκεια, επιμονή και ανθεκτικότητα, μπορεί κανείς να σταθεί όρθιος όταν τα εξωτερικά στηρίγματα καταρρέουν ή απομακρύνονται. Αυτό δεν σημαίνει να αυτοπεριοριζόμαστε, αλλά, αντίθετα, να διευρύνουμε τον ορίζοντά μας.
4. Γονείς: Ανύποπτοι απέναντι στις νέες ανάγκες και προκλήσεις
Οι γονείς, σήμερα περισσότερο από ποτέ, ζουν εκτεθειμένοι στη σύγχυση του ρόλου τους. Από τη μία, αναπαράγουν, συχνά άθελά τους, στερεότυπα και αντιλήψεις μιας άλλης εποχής — μιας εποχής που τα κλαδιά φάνταζαν ισχυρά, ασφαλή• από την άλλη, συχνά δυσκολεύονται να κατανοήσουν τις καινούργιες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους: την ψηφιακή μοναξιά, το άγχος της συνεχούς σύγκρισης, τη ρευστότητα των ταυτοτήτων, τα νέα κύματα αβεβαιότητας.
Η βασική πρόκληση των σύγχρονων γονέων είναι να μάθουν να είναι ανοιχτοί, να ακούν, να αναγνωρίζουν πως οι σταθερότητες του παρελθόντος δεν αρκούν πια. Πριν μεταλαμπαδεύσουν τη δική τους ανασφάλεια, οφείλουν να μάθουν πώς να μεγαλώνουν παιδιά που δεν θα εξαρτώνται τόσο απ’ το κλαδί, αλλά θα εμπιστεύονται τα φτερά τους. Αυτό σημαίνει να τους δώσουν χώρο να δοκιμάσουν, να πέσουν, να σηκωθούν, να ονειρευτούν δυνατά.
5. Ο ρόλος της Παιδείας και της Κοινωνίας: Δίνοντας φτερά, όχι κλαδιά
Μια κοινωνία που στηρίζει την ελεύθερη σκέψη, την πρωτοβουλία, την πρωτοτυπία, είναι μια κοινωνία που διαπλάθει ανθρώπους ικανούς να σταθούν αυτόνομα, ακόμα κι όταν οι συνθήκες είναι αντίξοες. Πρέπει να στραφούμε προς μια Παιδεία που δε μεταδίδει απλώς γνώσεις ως σταθερά, αλλά διδάσκει ευελιξία, ενσυναίσθηση, κριτική σκέψη και δημιουργικότητα.
Η εκπαίδευση, επί της ουσίας, δεν είναι η μετάδοση δεδομένων, αλλά η ενσάρκωση της πίστης στον εαυτό, η καλλιέργεια της εσωτερικής φωνής που λέει: “Μπορώ, ακόμα κι αν τα δεδομένα αλλάξουν” “Μπορώ να βρω εναλλακτικές διαδρομές” “Δεν ορίζουν οι εξωτερικές συνθήκες την ψυχή και το μέλλον μου”.
6. Φιλοσοφικές προεκτάσεις: Το άλμα της πίστης
Η αλληγορία του πουλιού ομοιάζει με τον υπαρξιακό στοχασμό των μεγάλων στοχαστών. Ο Σερίν Κίρκεγκαρντ, λόγου χάρη, μίλησε για το “άλμα της πίστης” — τη στιγμή που κάποιος, μπροστά στο άγνωστο, οδηγείται (όχι με τη λογική βεβαιότητα, αλλά με την πίστη) σε μια νέα κατάσταση. Το άλμα αυτό — όπως το πουλί που ανοίγει τα φτερά και αφήνεται στον αέρα — απαιτεί θάρρος: τολμά να στηριχθεί σε κάτι εσωτερικό, αόρατο, κάτι που οι “τρίτοι” δεν μπορούν να εγγυηθούν.
Ο Νίτσε, από την άλλη, μίλησε για το “γίγνεσθαι αυτό που είσαι”: για τη διαρκή προσπάθεια του ανθρώπου να υπερβαίνει τους εαυτούς του, να μεταμορφώνεται, να υψώνει τον εαυτό του πάνω από τα ήδη κεκτημένα και τα πεπερασμένα στηρίγματα.
7. Η λογοτεχνία και η ποιητική του θάρρους
Η λογοτεχνία είναι γεμάτη ήρωες και ηρωίδες που, στις πιο κρίσιμες στιγμές, έχασαν το “κλαδί” της βεβαιότητας, της κοινωνικής θέσης, της αίσθησης ασφάλειας. Και ήταν αυτό ακριβώς που τους ώθησε να ανακαλύψουν τα “φτερά” τους: την πρωτοβουλία, το πάθος, το θάρρος να υπάρξουν ολόκληροι. Ο Οδυσσέας στον Όμηρο, η Αντιγόνη του Σοφοκλή, ο Ρασκόλνικωφ του Ντοστογιέφσκι, ο Γκρέγκορ Σάμσα της Κάφκα, ο μυθικός Ίκαρος — όλοι, μέσα απ’ την πτώση και τη δοκιμασία, αποκαλύπτουν το βαθύ δίδαγμα της αλληγορίας: δεν είμαστε τίποτα αν δεν πιστέψουμε οι ίδιοι στα φτερά μας, ακόμα κι όταν όλοι οι άλλοι προδικάζουν την πτώση.
8.Το μέλλον: Φτερά για να πετάξουμε μακριά από τον φόβο
Αν κάτι αναγκαζόμαστε να μάθουμε σήμερα, είναι πως ο φόβος δεν μας προστατεύει πάντα. Συχνά μας ακινητοποιεί, μας καθηλώνει στο κλαδί, ακόμα κι όταν το κλαδί τρίζει απειλητικά. Η μόνη απάντηση στον φόβο είναι η καλλιέργεια της πίστης στον εαυτό· η αδιάκοπη προσπάθεια να εξασκούμε τα “φτερά” μας, ώστε να μην μένουν ατροφικά από τη μακρά εξάρτηση.
Το μέλλον δε θα ανήκει σ’ εκείνους που κρατούν γερά στα παλιά κλαδιά, αλλά σ’ εκείνους που τολμούν να δοκιμάσουν τα φτερά τους στον άγνωστο ορίζοντα.
9. Επίλογος: «Γίνεται κανείς ό,τι τολμήσει»
Η ζωή, στις πιο κρίσιμες της καμπές, μας ζητά να υπερβούμε τις βεβαιότητες, να βρούμε νόημα και αντοχή σε κάτι βαθύτερο από την εξωτερική τάξη των πραγμάτων. Το πουλί της αλληγορίας μας υπενθυμίζει πως εκεί που τελειώνουν τα κλαδιά, αρχίζει ουσιαστικά ο ουρανός. Κι όσο μικρά, αδύναμα ή ασήμαντα κι αν νομίζουμε τα φτερά μας, αυτά είναι, τελικά, ό,τι έχουμε. Σε αυτούς τους ύποπτους καιρούς, μαθαίνουμε ξανά να πιστεύουμε στον εαυτό μας — για εμάς, για τους γύρω μας, για τις γενιές που έρχονται.
Γιώργος Τσούκας