Εισαγωγή: Ψυχική ανθεκτικότητα ως υπαρξιακό και κοινωνικό αίτημα

Στην εποχή της αβεβαιότητας, όπου η «ανυποψία» για το δέον γενέσθαι μοιάζει διάχυτη σε όλα τα επίπεδα, η ψυχική ανθεκτικότητα μετατρέπεται σε πυρηνική αρετή της επιβίωσης αλλά ταυτόχρονα και της αυθεντικής συνύπαρξης. Οι σημερινοί γονείς, εκπαιδευτικοί και μαθητές πλοηγούνται σε ένα ταραγμένο τοπίο, ενίοτε δε και παραπλανητικό, όπου οι βεβαιότητες διαβρώνονται και το μέλλον αποκτά το πρόσωπο του απρόβλεπτου. Η ανάγκη για εμβάθυνση στην ουσία της ψυχικής ανθεκτικότητας και στον τρόπο που αυτή σμιλεύεται σε προσωπικό, οικογενειακό και σχολικό επίπεδο καθίσταται επιτακτική, καθώς τα ερωτήματα για το «πώς πρέπει να ζούμε» και πώς να πορευτούμε ως άτομα και κοινότητες διατρέχουν την ανθρώπινη περιπέτεια από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη έως τη σύγχρονη ψυχολογία και τη λογοτεχνία.

Στην εργασία αυτή επιδιώκεται μια συστηματική και πολυεπίπεδη ανάλυση του φαινομένου, με κριτική θεώρηση της σύγχρονης πραγματικότητας, αξιοποίηση φιλοσοφικών, λογοτεχνικών και ερευνητικών αναφορών και εκτεταμένη εστίαση στον μεταμορφωτικό ρόλο της οικογένειας και του σχολείου.

1. Έννοιες και Αποσαφηνίσεις: Τι σημαίνει «ψυχική ανθεκτικότητα»;

Η ψυχική ανθεκτικότητα (resilience) ορίζεται ως η ικανότητα του ατόμου να προσαρμόζεται και να ανακάμπτει παρά τα τραύματα, τις δυσκολίες και τις απώλειες που υφίσταται (American Psychological Association, 2020). Βάση της είναι όχι μόνο οι ψυχολογικές δεξιότητες, αλλά και τα δίκτυα στήριξης που πλαισιώνουν το άτομο, δηλαδή η οικογένεια, το σχολείο, η φιλία, η κοινότητα.

Στη φιλοσοφία απαντά ως «αταραξία» (Επίκουρος), ως ηθική ανδρεία (Αριστοτέλης – Νικομάχεια Ηθικά) ή και ως το σισύφειο πείσμα για ζωή σε έναν αδιάφορο κόσμο (Κάμι, Μύθος του Σισύφου). Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν ταυτίζεται με απλή ανοχή ή μοιρολατρία, αλλά με την ενεργό ανάπλαση του νοήματος μέσα από τις προκλήσεις, δηλαδή με την «τραγική συναίνεση» (Νίτσε) στη ζωή, όπως και αν εξελίσσεται.

Στην ψυχολογία, οι Masten & Reed (2002) υπογραμμίζουν πως «η ανθεκτικότητα είναι κοινή διαδικασία της ανθρώπινης προσαρμογής» και συνδέεται με μια σειρά δεξιοτήτων όπως η αυτορρύθμιση, η κριτική σκέψη και η κοινωνική σύνδεση.

2. Η κρίση του νοήματος στην εποχή της αβεβαιότητας

Ο Ζυλ Λαμπρίχ (Jules Lambiotte) διαπιστώνει πως «μια κοινωνία γίνεται βαθιά ασθενής όταν δεν γνωρίζει πια τι σημαίνει να ζει». Αυτή η απώλεια προσανατολισμού σχετίζεται με τη γενικευμένη ανυποψία για το τι είναι συνετό ή δίκαιο, και αντανακλάται στη ριζική κρίση νοήματος που χαρακτηρίζει τις μετανεωτερικές κοινωνίες.

Μια απόπειρα ερμηνείας αυτής της κρίσης καταγράφεται ήδη από τον Αλμπέρ Καμύ στον «Ξένο», όπου ο ήρωάς του αντιδρά με παγερή αδιαφορία στα γεγονότα γύρω του, μια «ανυποψία» που δεν είναι αθωότητα αλλά απώλεια του βαθύτερου τρόπου να νοηματοδοτείς τα πράγματα.

Στη σημερινή εποχή, αυτή η στάση συνδέεται με τον διαρκή βομβαρδισμό πληροφορίας, την κρίση των αξιών αλλά και τη διάρρηξη της βιωμένης συνέχειας ανάμεσα στις γενιές. Η ψηφιακή κουλτούρα, με τα κοινωνικά δίκτυα και τη ρηχή δικτύωση, υποσκάπτει τις συνθήκες δημιουργίας νοήματος, όπως έχει δείξει ο Sherry Turkle στο “Alone Together” (2011).

3. Ο ρόλος της οικογένειας ως θερμοκοιτίδα ανθεκτικότητας

Η οικογένεια αποτελεί, ανέκαθεν, το πρώτο και κυρίαρχο περιβάλλον ανάπτυξης της ψυχικής ανθεκτικότητας. Ο Donald Winnicott, στον πυρήνα του έργου του (The Child, the Family, and the Outside World, 1964), αναλύει πώς ο «αρκετά καλός γονιός» προστατεύει το παιδί, αλλά ταυτόχρονα το εφοδιάζει σταδιακά με αντοχές, επιτρέποντάς του να βιώνει απογοητεύσεις με ασφάλεια.
Εμπεριστατωμένες έρευνες (Walsh, 1998· Masten & Cutuli, 2009) αποδεικνύουν ότι στοιχεία όπως η συνεκτικότητα, η σαφής επικοινωνία, η υποστηρικτική στάση, η εμπλοκή στις ζωές των παιδιών, αλλά και η σεβαστική διαχείριση των συγκρούσεων, συμβάλλουν ουσιαστικά στην ανθεκτικότητα.

Όμως, η οικογένεια σήμερα συχνά ακροβατεί ανάμεσα στην υπερπροστασία και στην παραμέληση, είτε λόγω οικονομικού στρες είτε λόγω των δομικών αλλαγών της σύγχρονης ζωής (εργασιακά ωράρια, μονογονεϊκές οικογένειες, ασταθείς σχέσεις). Η υπερ-ενασχόληση του γονέα με τα επιτεύγματα του παιδιού, συχνά οδηγεί στην ανάπτυξη μιας εύθραυστης αυτοεκτίμησης, όπως σημειώνει ο σύγχρονος παιδοψυχίατρος Daniel J. Siegel («The Whole-Brain Child», 2011).

Παραδείγματα από τη λογοτεχνία διατρέχουν και τις δύο όψεις: από την προδομένη αφοσίωση της μητέρας στον «Άγγελο Αμαρτίας» του Παπαδιαμάντη, έως τον πικρό σαρκασμό του Καζαντζάκη για τη μητρική εξουσία στην “Αναφορά στον Γκρέκο”.

«Ο δικός μου άγγελος» έγραφε ο Παπαδιαμάντης, «ήταν η μητέρα μου – κι ήταν πάντοτε με το Χριστό, μ’ όλα τα βάσανα της ζωής». Κι όμως, ο ίδιος εξομολογείται εμμέσως το ψυχικό τραύμα που του άφησε η ατελέσφορη ελπίδα της οικογενειακής σταθερότητας.

Στη φιλοσοφική πλευρά του θέματος, ο Αριστοτέλης υποδεικνύει πως «τα πάθη διαμορφώνονται σε μεγάλο βαθμό από τις πρώτες εμπειρίες» και ότι η αρετή καλλιεργείται μέσα από έμπρακτη καθοδήγηση και μίμηση (Ηθικά Νικομάχεια, Β’).

Άρα, οικογένεια σημαίνει και «τραύμα» και «θαλπωρή»—δύο αντιθετικές δυναμικές που διαμορφώνουν το έδαφος της ανθεκτικότητας. Ο σημερινός γονιός καλείται να προάγει την αυτονομία με φροντίδα, να μιλά ανοιχτά για συναισθήματα, να αποδέχεται την ατέλεια και να λειαίνει τις απογοητεύσεις με αποδοχή και αγάπη.
Εμβάθυνση: Η οικογένεια σε βαθύτερη κρίση

Η κοινωνική κρίση συμπαρασύρει πλέον και τις ψυχικές λειτουργίες: Η υπερ-έκθεση στην “πληροφορία κινδύνου”, η άνοδος των διαζυγίων, η πτώση της πατρικής/μητρικής αυτοπεποίθησης έχουν ισχυρή συσχέτιση με αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές στα παιδιά (Twenge, 2019, «iGen»). Τούτο επιβάλλει μια αναστοχαστική προσέγγιση: Τι σημαίνει υγιής γονεϊκότητα; Πού τίθεται το όριο ανάμεσα στην στήριξη και την παρεμπόδιση της αυτονόμησης του παιδιού;

4. Το σχολείο ως χώρος εκμάθησης ανθεκτικότητας

Το σχολείο, πέρα από τη μετάδοση γνώσης, αποτελεί κρίσιμο περιβάλλον για την καλλιέργεια της ψυχικής ανθεκτικότητας. Στους «Δαιμονισμένους» του Ντοστογιέφσκι, ο Στεπάν Βερχοβένσκι δηλώνει πικρά: «Το σχολείο φτιάχνει υπηκόους, όχι ανθρώπους». Αυτή η οξεία αποδόμηση του παραδοσιακού σχολείου παραμένει εν μέρει επίκαιρη, όμως τα σύγχρονα εκπαιδευτικά ιδεώδη μετατοπίζουν το βάρος στην ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού.

Ερευνητικά δεδομένα (Werner & Smith, 1982· Masten, 2014) αναδεικνύουν ότι ένα σχολικό περιβάλλον που είναι υποστηρικτικό και παρέχει θετικά πρότυπα (μέντορες, δασκάλους που ακούν και κατανοούν), συμβάλλει σημαντικά στη θωράκιση των παιδιών απέναντι σε τραυματικές εμπειρίες.

Ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι σύνθετος: οφείλουν να αναπτύσσουν όχι μόνον τις γνωστικές δεξιότητες, αλλά και να ενισχύουν τον αυτοσεβασμό και την κοινωνική ευαισθησία. Η ύπαρξη σταθερών κανόνων, διαφάνειας, αποδοχής της διαφορετικότητας αποδεικνύεται κρίσιμη.

Η σύγχρονη Παιδαγωγική του Paulo Freire («Η αγωγή του καταπιεσμένου», 1970), αναδεικνύει την ανάγκη για κριτική συνείδηση και την εμπλοκή του μαθητή ως υποκειμένου της μάθησης. Η ανθεκτικότητα χτίζεται επίσης από τα μαθησιακά σφάλματα, όταν οι ενήλικες του σχολείου τα αντιμετωπίζουν ως ευκαιρίες ανάπτυξης και όχι ως αποτυχίες που στιγματίζουν.

Η Ρέα Γαλανάκη στον “Μεγάλο Αμπάτουα” περιγράφει πώς το σχολείο γίνεται «θαλασσοδαρμένος βράχος» για τον μαθητή, πότε ασφυκτικό αλλά και πότε καταφύγιο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Υπάρχει εκπαιδευτικό σύστημα που να εμπνέει ασφάλεια και νόημα στους μαθητές του; Οι απαντήσεις διαφέρουν ανάλογα με το πλαίσιο και τις αξίες κάθε κοινωνίας.

5. Κριτική ανάλυση της σύγχρονης πραγματικότητας και ο ρόλος των αξιών

Στη σημερινή κοινωνία της «ρευστής νεωτερικότητας» (Bauman, 2000), η σταθερότητα έχει αντικατασταθεί από την ευκαιριακότητα και τον κατακερματισμό. Ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν διαπιστώνει ότι «τα σύγχρονα άτομα δονούνται ανάμεσα στην επιθυμία για ελευθερία και στην ανάγκη για ασφάλεια, χωρίς να επιτυγχάνουν ποτέ καμία από τις δύο σε ικανοποιητικό βαθμό».

Η λογοτεχνία ξανα-ανακαλύπτει την αξία του νοήματος σε δύσκολες εποχές: Ο Καβάφης «στον δρόμο για την Ιθάκη» προτρέπει να χαιρόμαστε το ταξίδι, όχι να φοβόμαστε τις Συμπληγάδες. Ο Σεφέρης διερευνά το τραύμα της εξορίας και της μοναξιάς, βρίσκοντας ωστόσο «σπόρους αυριανούς» μέσα στη δοκιμασία.

Ερευνητικά, η σύνδεση του ατόμου με σταθερά αξιακά συστήματα, είτε πρόκειται για την οικογένεια είτε για τη σχολική ή την ευρύτερη κοινωνία, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα ανθεκτικότητας (Seligman, 2011).

Το σχολείο και η οικογένεια είναι υπεύθυνα για τη μεταβίβαση αυτών των αξιών – όχι ως στατικούς κώδικες, αλλά ως δυναμικές, βιωματικές εμπειρίες. Η επικαιρότητα της αριστοτελικής φρόνησης, της αυτογνωσίας και της μετριοπάθειας επανέρχεται διαρκώς ως απάντηση στις προκλήσεις των καιρών.

6. Οι Προκλήσεις της Ψυχικής Ανθεκτικότητας: Από το άτομο στην κοινότητα

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι το προνόμιο των «ισχυρών», αλλά είναι δυναμική και καλλιεργείται σε αλληλεπίδραση με τους άλλους. Η Judith Herman («Trauma and Recovery», 1992) αναδεικνύει το συλλογικό τραύμα (π.χ. πανδημίες, πόλεμοι) ως πεδίο ανάπτυξης κοινών μηχανισμών ανθεκτικότητας. Συζητά πώς μόνο οι κοινότητες που χτίζουν εμπιστοσύνη, αλληλεγγύη και αφήγηση της δοκιμασίας ανακάμπτουν ουσιαστικά.

Το ίδιο βλέπουμε στην «Ασκητική» του Καζαντζάκη όπου το συλλογικό βίωμα οδηγεί είτε στο τέλμα είτε στην υπέρβαση, αναλόγως της δυνατότητας του ανθρώπου να βρει φως μέσα στο σκοτάδι του.

Αναφύεται, λοιπόν, το αίτημα για μια νέα μορφή κοινωνικότητας, όπου το σχολείο και η οικογένεια θα λειτουργούν ως «θερμοκοιτίδες νοήματος» και όχι ως γραφειοκρατικοί μηχανισμοί ή χώρος διεκπεραίωσης μόνον βιολογικών αναγκών.

7. Προτάσεις και Κατευθύνσεις: Προς μια νέα παιδεία ανθεκτικότητας

Συνοψίζοντας τα παραπάνω, προκύπτει η ανάγκη για συνολικό επαναπροσδιορισμό του σκοπού της αγωγής, οικογενειακής και σχολικής. Η ψυχική ανθεκτικότητα χρειάζεται:

• Βιωματική εκπαίδευση: Ανοικτά προγράμματα μάθησης που εμπλέκουν τα παιδιά στην επίλυση προβλημάτων, τη λήψη αποφάσεων και την επεξεργασία συναισθημάτων (βλ. Stephen Covey, “The Leader in Me”).
• Γονεϊκή εκπαίδευση: Οργάνωση βιωματικών «σχολών γονέων», με στόχο την απόκτηση δεξιοτήτων ενεργητικής ακρόασης, διαχείρισης άγχους και ενίσχυσης της αυτοπεποίθησης τόσο στα παιδιά όσο και στους ίδιους τους γονείς.
• Διαλεκτική σχέση σχολείου-οικογένειας: Αναγνώριση ότι το σχολείο και η οικογένεια δεν λειτουργούν ανεξάρτητα, αλλά ως συγκοινωνούντα δοχεία όσον αφορά στη δημιουργία ασφαλών πλαισίων για το παιδί. Απαραίτητη η στενή συνεργασία τους σε όλα τα επίπεδα.
• Καλλιέργεια της αυτογνωσίας και της ενσυναίσθησης: Μέσω βιωματικών προγραμμάτων, συζητήσεων, ανάπτυξης δεξιοτήτων αισθητικής και λογοτεχνικής ευαισθησίας, οι νέοι μπορούν να αποκτήσουν πρόσβαση σε εσωτερικούς πόρους ανθεκτικότητας.

8. Επίλογος: Κοιτάζοντας πέρα από τον φόβο

Η ψυχική ανθεκτικότητα, όπως και κάθε υπαρξιακή αρετή, συνδέεται άρρηκτα με το ερώτημα «ποιοι θέλουμε να είμαστε». Η απάντηση δεν βρίσκεται στη φυγή από τις αντιξοότητες, αλλά στην συνειδητή αντιμετώπιση, στην ενεργή καλλιέργεια δεξιοτήτων, σχέσεων και αξιών που νοηματοδοτούν τη ζωή, όχι ερήμην του πόνου, αλλά μέσα από τη διαχείρισή του.

Ο ρόλος της οικογένειας και του σχολείου, πέρα από δομές, είναι βαθύτατα ηθικός και υπαρξιακός: παρέχουν στα παιδιά τα όπλα για να αντέξουν, να επινοήσουν ξανά το νόημα και, τελικά, να διαμορφώσουν ανθρώπινες ζωές με αξιοπρέπεια, θάρρος και συλλογικότητα.

Ενδεικτική βιβλιογραφία και παραπομπές (ενδεικτικά αποσπάσματα)

1. Masten, A. S., & Reed, M. G. J. (2002). “Resilience in Development.” In C. R. Snyder & S. J. Lopez (Eds.), Handbook of Positive Psychology (pp. 74–88). Oxford University Press.
2. Winnicott, D. W. (1964). The Child, the Family, and the Outside World. Penguin.
3. Walsh, F. (1998). Strengthening Family Resilience. Guilford Press.
4. Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed.
5. Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.
6. Seligman, M. E. P. (2011). Flourish. Free Press.
7. Herman, J. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.
8. Kazantzakis, N. (1961). The Saviors of God: Spiritual Exercises [Ασκητική].
9. Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Polity Press.
10. Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2011). The Whole-Brain Child.
11. Twenge, J. (2017). iGen. Atria Books

Γιώργος Τσούκας